Buitenplaatsen Schoonoord en Colenso

Jan de Mos i.s.m. René van Hal

In de serie over verdwenen buitenplaatsen in Soestdijk deze keer aandacht voor twee huizen: buitenplaats Schoonoord, de oudste (ca. 1790) en buitenplaats Witsenburg (1870), dat door de laatste particuliere bewoner wordt omgedoopt tot Colenso. De reden dat deze twee buitenplaatsen samen worden belicht is dat ze op elkaars terrein stonden en enige tijd dezelfde eigenaren kenden.

Schoonoord (ca. 1790-1823)

Schoonoord is tussen 1785 en 1790 gebouwd op een stuk landbouwgrond dat eigendom was van Reijer Volkerts de Graaf (1740-1798) en zijn echtgenote Maria Rutgerse de Beer (1739-1776), boerin. De eerst bekende eigenaar van Schoonoord is schoenmaker Anthonie Tesselhoff (1751-1830). Hij heeft Schoonoord niet zelf gebouwd, maar vermoedelijk in het bezit gekregen bij het huwelijk met zijn tweede vrouw Anna Margaretha Menkman (1760- 1812) "van Zoestdijk" in 1788. Haar ouders, Rudolf Menkman (1732-1800) en Anna Catharina Metz(s) (1733-1785), zijn waarschijnlijk de stichters van Schoonoord. Zij gebruikten Schoonoord niet als buitenplaats, maar als woonhuis. Rudolph was hovenier op paleis Soestdijk en de vader van Anna, Coenraad Metz (1704- 1757), was jagermeester en opzichter van de diergaarde op paleis Soestdijk. De oorspronkelijke bewoners werkten dus op paleis Soestdijk.

Kadasterkaart 1832 met ligging Schoonoord (S=overtuin familie Schimmel De Lindeboom, W=latere Witsenburg)
Bron HISGIS

Schoonoord lag aan de straatweg Baarn-Amersfoort, op een steenworp afstand van paleis Soestdijk, gelegen tussen twee logementen. Noordelijk lag het logement Van Leersum/Ubbink (het latere hotel Trier) en zuidelijkbeyond zich het logement De Lindeboom van de familie Schimmel. Ook het huis met grond aan de overzijde van De Lindeboom was van de familie Schimmel, en werd later de overtuin van Schoonoord. Vlak achter Schoonoord is in 1870 Witsenburg gebouwd (zie hierna).

Er is helaas geen beeldmateriaal van Schoonoord, wel een beschrijving van ds. Bos over hoe het eruitzag:

"Ik heb het in 1847 gezien als een huis van twee verdiepingen, wit gepleisterd, beneden met vijf ramen en twee deuren (huisdeur en keukendeur), boven met zeven ramen. Het stond met de volle breedte (de keukendeur en het raam er naast, naar de zijde van het Oude Grachtje, sprongen een paar el terug), langs den straatweg, daarvan gescheiden door eene stevige, geel geschilderde balustrade; tusschen deze en het huis stonden zes platgeschoren lindeboomen, terwijl overigens de ruimte tusschen de balustrade en het huis met gele klinkers bestraat was. Alles had, van den openbaren weg gezien, geheel het voorkomen van een heerenhuis uit de 17de eeuw. Een ijzeren hek, naar de zijde van Soestdijk, gaf toegang, ook voor rijtuigen, tot den tuin naast en achter het huis."

Schoonoord familie Kluppel (1823-1848)

Advertentie verkoop Schoonoord (Opregte Haarlemsche Courant 5 juli 1823)

In 1823 komt Schoonoord voor het eerst in de verkoop. De koper is dan Johannes Kluppel (1756-1830), een Amsterdamse koopman en schatrijke medefirmant van de firma Braunsberg & Co, bankier en handelsonderneming.

Portret van Johannes Jacob Kluppel, ca 1850. (Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis RKD)

De oprichter van de firma was getrouwd met de zus van Johannes, Aleyda Kluppel. Na het overlijden van Braunsberg in 1815 nam Johannes de leiding van de firma op zich. Johannes was getrouwd met Susanna Jacoba Titsingh (1766 — 1832). Zij kregen drie kinderen, allen geboren in Amsterdam. Schoonoord diende als zomerverblijf voor de familie Kluppel. Johannes heeft Schoonoord uitgebreid van woonhuis naar buitenplaats. Ds.Bos schrijft:

"Aan het achtergedeelte van het huis, dat dus den tuin in schoot, was eene ruime hooge zaal, die er wel in lateren tijd aangebouwd scheen te zijn, of, ten minste, was het huis daar verbouwd, en meer 19de eeuwsch geworden."

Na het overlijden van Johannes in 1830 gaat Schoonoord over op zijn enige zoon Johannes (Jan) Jacob Kluppel (1794- 1862), getrouwd met Breghje Agatha Carolinavan Boetzelaer. Ook hij is welgesteld en koopt in 1848 een groot deel van het landgoed Vollenhoven in Zeist voor een bedrag van 5 95.300,-. Hij betrekt het veel grotere Vollenhoven en verkoopt Schoonoord. 

Schoonoord, wisselende eigenaren (1848-1861)
In de periode 1848 - 1861 wisselt Schoonoord en paar keer kort na elkaar van eigenaar. Van 1850 tot 1852 is de eigenaar Willem Johannes Cremers (1811-1884), makelaar te Amsterdam en getrouwd met Maria Elisabeth Balwé (1811-1877). Hij verhuisde in 1852 naar Lommeroord aan de Eemnesserweg in Baarn.

De volgende bewoner was Karel Lodewijk Harger (1810-1898), een Amsterdamse koopman en commissionair, afkomstig uit Nienhaus, Bentheim (Duitsland). Hij had zich ter wille van zijn gezondheid uit zijn zaken teruggetrokken. In 1852 kwam hij naar Schoonoord en bewoonde het huis zomer én winter, samen met zijn vrouw Maria van Voorthuijsen (1816-1898) en twee dochtertjes. Maar al in 1854 vertrok Harger weer naar elders.

Daarna volgt Martinus Joan Calkoen (1812 - 1888) als nieuwe eigenaar. Hij bewoont Schoonoord van 1855 tot 1861, samen met zijn vrouw Catharina Charlotta Zegers Veeckens (1818-1897). Calkoen stamt af van een Amsterdamse familie van regenten, kooplieden en bestuurders die tot de Nederlandse adel behoorde. De vader van Catharina was advocaat in Amersfoort. Martinus en Catharina waren bevriend met het gezin van Soester burgemeester G. Steijn van Hensenbroek. In 1861 verruilen ze Schoonoord voor Baarn.

Schoonoord, Gijsbert Schimmel (1861-1879)
Na het vertrek van de het gezin Calkoen komt Schoonoord niet in handen van een Amsterdamse koopman, maar van de buurman. Koper in 1861 is Gijsbert Willemsz Schimmel (1806-1872), getrouwd met Johanna "Antje" Steenbeek (1812-1881). Deze Gijsbert nam in 1848 al het logement De Lindeboom over en was ook al in het bezit van het land aan de overzijde van De Lindeboom, verkregen van zijn in 1837 overleden moeder (zie afbeelding 1, vak S). In 1859 wordt het verouderde logement De Lindeboom gesloten, het nabij gelegen nieuwere logement Van Leersum/Ubbink (later hotel Trier) heeft die die rol met succes overgenomen. In 1861 gaan Gijsbert en Johanna samen met hun twee kinderen zelf op Schoonoord wonen.

Schoonoord te huur 1 mei 1870 (Algemeen Handelsblad 5 februari 1870)

In 1870 is achter Schoonoord een nieuwe buitenplaats gebouwd, Witsenburg (zie hierna), en Schoonoord ging in de verhuur. Wanneer Schoonoord in 1872 door de weduwe van Gijsbert Schimmel opnieuw te huur wordt aangeboden, wordt het als volgt omschreven:

"Te huur Schoonoord, gelegen naast het Logement. Het Huis bevat 3 Benedenkamers, waarvan 2 en suite, Mangelkamer, Keuken, Kelder, 6 Bovenkamers, en verdere gemakken, geheel gemeubileerd, met Eeten Theeservies. Koetshuis en Stalling voor 2 Paarden en Tuin met Vruchtbomen."

Schoonoord wordt wellicht nog enige tijd verhuurd, maar het huis voldoet waarschijnlijk niet meer aan de eisen van de tijd. In maart 1879 gaan eerst de kippen eraan, het "bij uitstek doelmatig ingericht Kippenhok met dubbelen Loop" [1] wordt verkocht. Een maand later wordt via notaris Cambier van Nooten uit Soest ook de inboedel verkocht: "Een zeer net bewerkt en goed onderhouden noten Ameublement, voor Eetkamer,styleLouis XVI. Voorts goed onderhouden Mahonie- en andere meubelen, benevens huisraad." [2] Na die opheffingsuitverkoop werd Schoonoord gesloopt en samengevoegd met de nieuwe buitenplaats op het terrein,

Witsenburg. Witsenburg, familie Schimmel (1870-1878)
Maria Schimmel (1836-1913), dochter van Gijsbert Schimmel, trouwde in 1858 te Soest met Anne Willem Witsen baron Straalman (1819-1887). Hij is de zoon van Jonas Witsen baron Straalman en Margaretha Hodshon. Anne Willem is de laatste telg van het adellijke geslacht, zijn achternaam is een samenvoeging van de achternamen van vaders- en moederskant.

Uit de hand te koop (Algemeen Handelsblad 12 junli 1877)

Anne Willem en Maria vestigen zich in 1859 in Soest en verhuizen in 1861 samen met Gijsbert en zijn vrouw naar Schoonoord. Maar de baron wilde meer. Aan het weggetje tussen Schoonoord en de Lindeboom (beide in bezit van Gijsbert), liet hij met zijn vrouw in 1870 vlak achter Schoonoord een nieuwe villa bouwen. Zij noemden deze nieuwe woning "Witsenburg". Ook zijn schoonouders nemen hun intrek in de nieuwe villa en Schoonoord ging in de verhuur. Nadat Witsenburg was voltooid, en daarachter een nieuwe stal was gebouwd, werd de vroegere stal van Kluppel afgebroken, en de grond verkocht aan boomkweker Frans van der Linden.

In 1877 kreeg de baron alweer verhuisplannen en de nieuw gebouwde villa Witsenburg werd te koop aangeboden.

Volgens ds. Bos was Witsenburg in de periode 1878-1880 in het bezit de Amsterdammer Cahen. Die gaf het huis de naam "Villa Elisabeth". Het huis op de overplaats van de voormalige buitenplaats Schoonoord laat hij inrichten als biljartkamer en tuinmanswoning. Maar na het overlijden van Cahen werd Villa Elizabeth in maart 1880 alweer te koop aangeboden.

Fair Hill,Jan Luijmbartus ten Have (1881-1897)
In 1881 kocht Jan Luijmbartus ten Have (1825-1896) zowel de Villa Elisabeth van de erven Cahen als het oude logement De Lindeboom van de familie Schimmel. Ten Have was bankier en commissionair in effecten, zijn vrouw was Amalia Wilhelmina Fikenscher (1828-1908). Dochter Anna Wilhelmina ten Have, weduwe Vorstman, woonde ook bij haar ouders in.

Buitenplaats Fair Hill, (1900-1905), toen al omgedoopt in Colenso.
Bron: Het Utrechts Archief

Op de plek van het afgebroken Schoonoord liet Ten Have een koetshuis en stallen bouwen. Fair Hill kreeg toen het aanzien van een buitenplaats.Ds.Bos schreef hierover:

"In die dagen onderging Schoonoord eene groote verandering. Het huis werd afgebroken, en eveneens het daar aan grenzende logement, met het daarbij behoorende overhuis; eene strooklands,achter het heerenhuis en het logement, werd erbij gekocht; en op dat terrein, opgehoogd met den grond van eenen daarachter gegraven vijver, werd een prachtig heerenhuis gebouwd, dat nu een schoon en ruim uitzicht kreeg, over weide- en bouwland, op den straatweg naar De Bilt, langs de bosschen van Soestdijk."

Met het "prachtig heerenhuis" werd Villa Elisabeth bedoeld. Dat Ten Have dat liet bouwen klopt niet helemaal. Villa Elisabeth, voormalig Witsenburg, was al in 1870 gebouwd, maar werd door Ten Have verbouwd. Hij doopte de villa vervolgens om tot FairHill,als herinnering aan zijn Engelse vrienden.

Na het overlijden van Jan Luijmbartus in 1896 wordt FairHill in 1897 verkocht. Ook de inboedel wordt verkocht, waaronder een zo goed als nieuwe Dogcart.Dat is geen hondenkar maar een licht rijtuigje, waarin men rug aan rug zit.

Een Gogcart (als voorbeeld)
Bron: www.gail-thornton.co.uk/private-vehicles/dog-cart.php

Fair Hill/Colenso, Anthonie Cankrien (1897-1931)
Op 20 april 1897 verkochten de erven Ten Have bij publieke veiling FairHill aan Anthonie Cankrien, die er met zijn gezin het gehele jaar ging wonen. In juni van dat jaar vragen ze ook personeel: "een bekwame Keukenmeid en bekwame Werkmeid, beiden vanPG.huize en muts dragende."

Anthonie Cankrien werd geboren op 8 augustus 1844 in Kralingen (Rotterdam) en overleed op 29 april 1931 te Soest. Hij was van goede komaf. Zijn vader was Bernardus Ewoud Cankrien, koopman, lid van de firma Sturenberg & Cankrien en directeur van Stad Rotterdam verzekeringen. Zijn moeder was Maria van Hoboken, een telg van de heer van Rhoon, Pendrecht en Kortgene, die koopman, zeehandelaar en reder was. Bij zijn huwelijk met Anne Josina Hoffman (1852-1929) staat vermeld "zonder beroep". Bij de geboorte van zijn kinderen wordt vermeld dat hij particulier is. Duidelijk is dat beide ouders welgesteld waren, Anthonie zelf was rentenier.

Personeelsadvertentie Amersfoortsche Courant 7 juni 1897

Het echtpaar kreeg drie kinderen, een jong overleden dochter en twee zoons: ir. Bernard Ewoud Cankrien (1880-1964) en Willem Johan Cankrien (1883- 1968). De partners van beide zoons zijn dochters van Johannes Diederikus van Dorp, makelaar in koffie en Secretaris van de Kamers van Koophandel in Padang, wonend in Baarn in de Villa Augusta, later omgedoopt in Villa Roosterhoeck. In oktober 1928 werd deze villa ingericht als nieuw kleuterhuis van de Vereniging Trein 8.28 voor ziek-zwakke en tuberculeuze kinderen. Deze Vereniging Trein 8.28 had ook in Soest twee kindervakantiekoloniehuizen, t.w. Nieuwe Weg en Vosseveld. (Zie o.a. HVS-Themanummer over Bleekneusjes uit 2021).

Toen de Tweede Boerenoorlog (1899-1902) uitbrak bleek de heer Cankrien pro-Afrikaans. Bij het bekend worden van de gruwelen in de concentratiekampen van de Britten werd hij beslist anti-Engels, zo zelfs dat hij de Engelse naam FairHillvan de hardstenen palen van de inrijlaan liet beitelen. Na het bekend worden van de successen van de boeren-commando's bij de plaats Colenso, liet hij deze naam op de palen bij het hek aanbrengen.

----

De Slag bij Colenso in Zuid-Afrika is een beroemde overwinning voor de Boeren tijdens de Tweede Boerenoorlog op 15 december 1899. Deze slag is een van de drie Britse nederlagen tijdens deze oorlog (samen met de Slag bij Magersfontein en de Slag bij Stormberg) binnen een week. In Groot-Brittannië stond deze week bekend als de Zwarte Week.

Boeren die deelnemen aan de oorlog
(historiek.net/boerenoorlogen-afrika-boeren-britten-1880-1902/129117)

----

Op 30 Januari 1907 kocht Anthonie voor 5 14.050,- het huis en de grond van de familie Ubbink (zie afb. p.41). De grond was bijna 100 jaar in het bezit geweest van het geslacht Ubbink en werd slechts door het Oude Grachtje van zijn eigendom gescheiden. Het woonhuis, het winkelhuis, de bakkerij en het herenhuis op het terrein kwamen met de koop in zijn bezit. Cankrien brak alles af en liet er een nieuw tuinmanshuis bouwen. Daarna kwam hij in conflict met het Waterschap Soesterveen over het verbreden van de Oude Gracht.

Vredehofstraat 1920-1930 (Archief Eemland)
 

Op afbeelding hierboven uit circa 1925 de Vredehofstraat met links aan de Praamgracht 13 Hotel Restaurant Trier. Het hek verderop links is de ingang van villa "Colenso" aan de Vredehofstraat 30. Rechtsonder: de oude, schuin ingegraven, kanonlopen die dienstdeden als stootblokken ter bescherming van de Praamgrachtbrug.

Einde villa Colenso (1931-1959)
Na het overlijden van de heer Cankrien in 1931 kwam er langzaam een einde aan de eens grote allure van de buitenplaats. Eind 1931 wordt de inboedel verkocht. Voor het onderhoud van de grote tuin bleven 4 tuinlieden in dienst van de familie. In 1937 zijn de eerste plannen voor een andere functie van Colenso. In 1939 bespreken B&W een plan voor de verkaveling van het gebied Colenso.

Maar dan breekt de oorlog uit. Tijdens de Duitse bezetting werd de villa nog gebruikt om in beslag genomen radioapparatuur in op te slaan. Na de oorlog ging het snel bergafwaarts met het huis. Colenso werd al die tijd nog wel bewoond door tuinman H.J. van Esch, die in 1947 het feit herdenkt dat hij 50 jaar geleden in dienst trad van de heer Cankrien. Uiteindelijk wordt de buitenplaats Colenso pas in 1948 door de gemeente aangekocht voor 5 98.000,-. Maar de plannen voor de verkaveling zijn nog steeds niet rond.

Besloten werd om de villa met erf ter grootte van 1.400 m2 voor 10 jaar te verhuren aan Willem Frederik Mirani, diamantslijper uit Amsterdam, en zijn zoon D. Mirani, fabrikant, voor f 1.500,- per jaar. Ook de overige grond van het grote landgoed werd tijdelijk aan anderen verhuurd. Villa Colenso werd weer in gebruik genomen, deels als woning en deels als vestiging van de firma Mirani, een industrie van diamantgereedschappen, met kantoor en werkplaats.

Op 24 april 1952 brak er brand uit in het pand, maar die was bijtijds onder controle. In september 1955 was het weer raak: brand in het laboratorium dat was gevestigd op de zolder, maar ook nu viel de schade mee. In oktober 1958 liep het huurcontract af en na een verlenging van drie maanden was het bedrijf klaar met de verhuizing naar Putte.

Na 10 jaar waren ook de plannen voor de villa eindelijk klaar en viel Colenso in 1959 onder de slopershamer. Op de plaats waar de villa ooit stond verrees de Oranje Parkflat met een heel andere uitstraling dan een buitenplaats. Wel kreeg het ongeveer 10 ha. grote park van de voormalige buitenplaats als wandelpark een passende bestemming.

Wandelpark Colenso, 1994 (Archief Eemland)

Oranje Parkflat op de plek van voormalig Villa Colenso, 2003 (Archief Eemland)

In de periode 1962 tot 1969 werd Colenso de naam van een straat, waarvoor ook delen van de achtertuinen van de huizen aan de Noorderweg werden gekocht. Aan de Colenso zijn zowel eengezinswoningen als appartementsgebouwen gerealiseerd. Alleen de naam van de buitenplaats is dus bewaard gebleven.

BRONNEN
• Manuscript Ds.Bos, www.hysoest.nl/bronnen-hist-onderzoek
• Kadasterkaarten 1832, hisgis.nl/projecten/utrecht/
• Hoveniers van Oranje, Lenneke Berkhout, Hilversum, 2020;
• Historische kranten;
• Genealogische bronnen;
• De Biltse Grift, Landgoed Vollenhoven, Liline Haitsma Mulier-Van Marwijk Kooy, maart 1998;
• Archief Eemland(AE),Het Utrechts Archief (HUA) en archief HVS.

NOTEN
[1] Opregte Haarlemsche Courant, 10 maart 1879.
[2] Het nieuws van den dag: kleine courant, 11 april 1879.