Historische kaarten uit de archieven van de gemeente Soest

Ton Hartman

In het kader van het project "De Utrechtse schatkamer" werden veel historische kaarten van de gemeente Soest gedigitaliseerd. Deze leveren een schat aan informatie op en zijn bovendien het bekijken waard. Ton Hartman beschrijft in dit artikel vier bijzondere kaarten uit het archief

Inleiding
Meer dan tien jaar geleden werd een ambitieus project gestart, de oudere archieven van de gemeente Soest moesten eenvoudiger raadpleegbaar worden. Maar hoe was de toestand dan? Met de bouw van het nieuwe gemeentehuis in 1989 was al een enorme stap voorwaarts gezet.
Alle archieven konden onder goede klimatologische omstandigheden centraal bewaard worden. Ontwikkelingen staan niet stil: eisen voor archiefbewaarplaatsen werden opgeschroefd en automatisering en digitalisering werden steeds belangrijker. Ook bezuinigingen op het personeelsbestand hadden grote invloed. Het was een ontwikkeling die niet alleen in Soest maar overal in het land gaande was. De provinciale overheid stelde via het project "De Utrechtse Schatkamer" een forse subsidie beschikbaar, die door onze toenmalige voorzitter Wim de Kam vakkundig werd binnengehaald.

Een eerste actie was om verschillende documenten te digitaliseren. Zo werd het complete manuscript van Dominee J.J. Bos raadpleegbaar. Ook werden de bevolkingsregisters gescand. Of de registers van de Burgerlijke Stand ook onder deze regeling vielen is mij niet bekend. Daarnaast zou er een beeldbank met foto's en kaarten op het internet gaan verschijnen. Onder de enthousiaste leiding van de toenmalige archief assistent van de gemeente Soest werd gewerkt aan een "topografische atlas", er werden vele foto's en prentbriefkaarten gescand en er heeft een tijdje een beeldbank onder de vlag van de gemeente Soest op de website gestaan. De opzet was misschien niet geheel professioneel maar historici zijn vaak geen automatiseringsdeskundige. Reeds in een ver verleden was besloten dat regionale samenwerking van Eemlandse gemeenten in archiefbeheer een gewenste ontwikkeling zou zijn: een resultaat daarvan is de stichting van het Eemhuis evenals een gezamenlijk beheer van meerdere archieven van verschillende gemeenten.

De kaarten en tekeningen
Op naar de kaarten. Meer dan een decennium terug zijn deze gedigitaliseerd, maar verder is er niets mee gedaan. Aangezien men van mij een redelijke historische kennis van het 'oude' Soest kan verwachten is mij gevraagd te beschrijven wat er op deze kaarten te zien is. Verwachtingsvol ging ik aan het werk, maar de realiteit was minder sensationeel. Veel kaarten zijn gewone kadastrale minuuttekeningen, die de eigendomssituatie op een bepaald moment weergeven. Zij kunnen hulp bieden bij een reconstructie van bijvoorbeeld de bouwhistorie van een boerderij. Hierbij blijkt dat de serie van kadastrale minuten van 1832 niet opnieuw beschreven zijn, aangezien er een beter alternatief voorhanden is. Via de website Hisgis Utrecht kunt u alle kadastrale percelen van de provincie bezoeken en de basisgegevens per perceel bekijken. De kwaliteit van deze webversie is veel beter dan die van de scans uit het gemeentearchief. Dankzij de mogelijkheid om kaartlagen te gebruiken is de situatie van 1832 soms redelijk goed vergelijkbaar met de situatie van nu.

De kaarten thuis digitaal raadplegen.
Via de website van Archief Eemland (www.archiefeemland.nl) gaat u naar het tabblad Bronnen en vervolgens naar het tabblad Alle bronnen. U krijgt dan weer een keuzemoment en klikt rechtsonder op Kaarten & tekeningen. Met de zoekterm "Soest" krijgt u alle kaarten waarop Soest voorkomt, maar de door mij beschreven serie begint met KDN.

Klik eventueel op het icoontje , dan krijgt u een overzicht als lijst waarin de KDN-nummers te zien zijn.

De hieronder genoemde kaarten kunt u zoeken met het nummer dat vermeld is, bijvoorbeeld KDN.0001 die als eerste besproken wordt. De directe link naar de kaart wordt als eindnoot opgenomen.

Een viertal kaarten is door mij beschreven, allemaal uit de negentiende eeuw. Ik heb deze keuze gemaakt mede vanwege mijn grote interesse in Soest in die periode. Er zijn veel meer kaarten met Soest als (deel)onderwerp, maar deze zijn al veel eerder in andere collecties terechtgekomen.

KDN.0001
Schetstekening voor aanleg van een kade langs de Eem in de gemeente Soest

Uitsnede I uit KDN.0001 Bloeijendaal

Uitsnede II uit KDN.0001 De Eerste, Kleine en Groote Melm ca. 1820

Deze tekening uit 1818, die in Brussel opgesteld is voor de minister van Waterstaat en der Publieke Werken, gaat over de voorgenomen aanleg van een zomerkade langs de Eem. De kaart toont ons een gedeelte van Soest dat begrensd wordt in het noordoosten op de plek waar zich nu de aanlegsteiger van de fietsboot Amersfoort - Spakenburg/Huizen bevindt.
Het zuidwestelijke punt van de kaart ligt iets oostwaarts van de Oude Kerk. Paleis Soestdijk vormt de zuidwestelijke hoek en de monding van de Praamgracht in de Eem vormt tot slot de noordwestelijke hoek. Van het wegenpatroon is de oude Rijksweg herkenbaar: op de kaart staat deze aangegeven als "groote weg nummer 4 van Haarlem naar Emmerik". Of deze weg het huidige tracé Peter van den Breemerweg of Birkstraat volgt is niet duidelijk. In die tijd werd de laatstgenoemde weg meestal aangeduid als de tolweg Naarden-Amersfoort.

Verder opvallende naam op de kaart is die van Mariënhof, waar we de naam van Mariënburg hadden verwacht. Een essentieel verschil: Mariënhof is gelieerd aan het voormalige Amersfoortse klooster en Mariënburg wordt gelinkt aan het klooster van de orde van Brigittijnen. Links van de Eemstraat, gezien vanaf de Oude Kerk, zien we een vierkant gebouw met binnenplaats dat "Bloeijendaal" genoemd werd. Zal dat nog een restant zijn van het versterkte huis van Jacob van Gaasbeek? Vijftien jaar later zien we daar op de kadastrale kaart van 1832 niets meer van terug. De situatie langs de Eem is ronduit verwarrend: de Grote Melm is op de juiste plek gelegen en toont ons wat huizen en boerderijen. Oostwaarts daarvan zien we op een denkbeeldige doorgetrokken Dalweg de naam "Kleine Melm" met twee of drie huizen. Aan het einde van de huidige Eemweg komen we uit bij de "Eerste Melm", waar een wel wat groter huis getekend staat dat we nu nog kennen als het "Veerhuis De Kleine Melm".

Er is nog heel wat water door de Eem gestroomd, en ook over de landerijen voordat de zomerkade aangelegd werd. Rond 1890 heeft mijn overgrootvader Piet Hartman (1852-1910) nog bezwaar gemaakt tegen de aanleg. Hij was als aanliggende landeigenaar belanghebbende, maar mogelijk als wethouder ook betrokken. Zou hij deze twee posities uit elkaar gehouden kunnen hebben? De landbouwers waren in het algemeen niet tegen een winterse overstroming. Een alternatief gebed was dan ook "Heer, geef ons ons dagelijks brood, en elk jaar een kleine watersnood".
Elke overstroming gaf weer wat vruchtbare slibafzetting en het gebied de Lange Eindse Maten staat nu nog bekend om het hoogste lutumgehalte (kleideeltjes) in Soest.

KDN.0002
Bestektekening voor de aanleg van de zomerkade in de Lange Eindse Maten

Uitsnede III uit KDN.0002 De Grote Melm

Uitsnede IV uit KDN.0002 Zevenlap pf Landsigt, nu Torenlaan 127 Baarn

Uitsnede V uit KDN.0002, de woning van de weduwe Kok nu korte Brinkweg 51

Deze kaart is duidelijk een vervolg op de vorige kaart: het besluit tot aanleg moet toen al gevallen zijn en de aannemers van publieke werken kunnen hun offerte indienen. Op de kaart is nergens een datering te vinden. De tekening is wat schetsmatig, terwijl ze de gedetailleerde kaarten van 1832 als ondergrond hadden kunnen gebruiken. De inschatting van de datum is nu gesteld op ongeveer 1860, omdat er nog niets te zien is van de voorgenomen aanleg van de spoorlijn Amsterdam-Amersfoort die rond 1870 een aanvang nam.
Alleen de hoogstnoodzakelijke topografische namen zoals Eem, Maatpolder en Praamgracht zijn vermeld. Het Oude Grachtje komt het gebied binnen en daarvan splitst zich een sloot af die Kromsloot genoemd wordt. Verwarrend, want de Kromsloot bevindt zich in de Birkse Maatpolder. Zelfs de Grote Me1m wordt niet met name genoemd, terwijl die toch fraai getekend is. Wel zien we de namen van "Zevenlap" en de "Boerenwoning van de weduwe Kok" ingetekend. Beiden panden waren aan de noordzijde van de "Nieuwe steeg" gelegen, de huidige Torenlaan 127 in Baarn en de Stadhouderslaan 51 in Soest. Zevenlap zou gestaan hebben op het erf waarop nu de op de hoekpalen de steen met "LANDSIGT A 1761" ingemetseld is.

De boerenwoning van de weduwe Kok staat op het moment van schrijven bijna weer in volle glorie te pronken. In het verleden stond het ook wel bekend als "t Puntje" en oudere lezers herinneren zich nog wel dat Frans Kuijper (1900- 1982) er boer was.

Boerderij 't Puntje, vroeger woning weduwe Kok, Korte Brinkweg 51
 

KDN.0003
Situatietekening voor de aanleg van de hoofdwaterleiding tussen Soestduinen en Baarn.

Uitsnede VI uit KDN.0003

Een kaart getekend in 1884. De hoofdwaterleiding komt niet uit het nog bestaande historische pompstation, maar van het inmiddels gesloopte pompstationsgebouw aan de oostzijde van de Van Weerden Poelmanweg. Het tracé volgt de Soesterbergsestraat tot aan de Eikenlaan, dan via de Eikenlaan naar de "Brinkweg in 't korte eind", de huidige Ferdinand Huycklaan.
Verder via de "Olijke steeg" naar het "Dorpskerkpad". De "Pr. Kerk" en het "Raadhuis" worden bij naam genoemd. De gebouwensituatie tussen "Rijksstraatweg van Amersfoort" en "Brinkweg" is goed aangegeven.

De hoofdwaterleiding gaat via het Kerkpad naar de Korte Melmweg en gaat langs of onder de "Groote Melmweg" naar de "Oosterspoorweg" verder naar Baarn. Wel is er nog een aftakking die het Kerkpad blijft volgen tot het einde.
Het Kerkpad eindigde niet bij de huidige F.C. Kuijperstraat, maar kwam bijna uit bij het begin van de huidige Burg. Grothestraat. Het pand "Mets" Van Weedestraat 90 werd aangeduid met "Gemeentehuis". De "uitbreiding tot aan de woning van de wed. Bosboom" wordt niet verder getekend, maar bedoeld wordt het huidige adres Burg. Grothestraat 55.

Een opvallend detail is dat de molen aan de Rijksstraatweg "De Kat" genoemd wordt, terwijl in latere tijden de naam "De Vlijt" gangbaar was. Deze kaart is vooral interessant voor bewoners van oude erven aan de route. Zij kunnen de situatie uit 1884 bekijken. Met behulp van de kadastrale perceelnummers is onderzoek in de registers mogelijk, maar daarbij moet opgemerkt worden dat de sectiegrenzen ontbreken.

Verdwenen waterpompstation aan de Van Weerden Poelmanweg wat het beginpunt is van kaart KDN.0003

KDN.0004
Plattegrond met stratenplan van de gemeente Soest.

Uitsnede VII uit KDN.0004; Straatnamen rond 1880 in Soest.

Uitsnede VIII uit KDN.0004; Straatnamen rond 1880 in Soesterberg

In het Zomernummer 2021 van dit blad (42e jrg. nr. 2 blz. 21 t/m 38) heeft al een artikel over "Tolwegen in Soest en Soesterberg in de 19e eeuw" gestaan. De auteurs Jan de Mos en René van Hal hebben zich vooral gericht op de tollen en de tolwegen. Natuurlijk zal er hier en daar wel wat overlap zijn. Deze kaart toont het stratenplan van onze gemeente uit ongeveer 1880. Het is schetsmatig getekend, maar daaruit blijkt dat veel straten en wegen al wel aanwezig waren. Soms is het wel jammer dat de oorspronkelijke namen verloren zijn gegaan. "Teuts Holleweg" en "Kerks Holleweg" zijn toch veel origineler dan Prins Bernardlaan en Dalweg. Dat de "Kleine Melmweg" naar de Kleine Melm leidt is duidelijker dan met de huidige namen Eemstraat/Eemweg, die ook naar de Kleine Melm gaan.
Op de kaart komt al een "Heetakkerweg" voor, maar die is later omgedoopt tot de Verlengde Talmalaan. Een historische blunder, want de Verlengde Talmalaan is geen verlenging van de Talmalaan. De naam "Heetakkerweg" is weer teruggekeerd in de straatnaamgeving, maar niet op de originele plek.
De naamswijziging van "Veenhuizerweg" naar Koninginnelaan is al meerdere malen beschreven. "Veenhuizerweg" heeft niets van doen met de strafkolonie in Drenthe, maar is de weg naar het al heel lang verdwenen "Veenhuis".
Bij veenhuis moet gedacht worden aan een soort overheidsgebouw zoals polderhuis, veerhuis of raadshuis, maar dan een lokaliteit waar de zaken rond veenafvoer geregeld werden. Op deze kaart is ook al een "Stationsweg" aangegeven; deze is natuurlijk aangeduid bij het toen bestaande station in Soestduinen.

Dat de "Hartweg ook genaamd weg achter den Engh" het niet gehaald heeft als straatnaam zal weinig mensen teleurstellen. De bewoners van de Nieuweweg, Beukenlaan, Laanstraat en Beckeringstraat hadden dan wel een exclusieve straatnaam gehad, maar wel een onhandig lange. 

Op Soesterberg is er natuurlijk een "Kampweg", er waren toegangswegen die naar de kampementen van het leger gingen. Op dit stratenplan staan maar liefst zes wegen die de naam "Kampweg" dragen, nader aangeduid met de letters A tot en met F.

In het voorgaande schreef ik over wegen maar waarschijnlijk waren het niet meer dan zandpaden of karresporen. Uit de kaart wordt niet echt duidelijk of sommige wegen al bestraat zijn of een verharding van grint hebben. Wel hebben de twee grotere wegen uit die tijd een iets lichtgekleurd paars accent, alsof daarmee hun belangrijkheid aangetoond moet worden. Het betreft de weg Utrecht-Amersfoort, die op deze kaart simpelweg aangeduid wordt als "Straatweg naar Amersfoort", nu bekend als Rademakerstraat en Amersfoortsestraat.

Dat deze weg niet min of meer spontaan is ontstaan maar een projectmatige aanleg van de beroemde architect Jacob van Campen is, wordt heden ten dage gepropagandeerd door de stichting "Wegh der Weegen".

De andere weg is de weg vanaf Paleis Soestdijk naar Amersfoort die ook als "Straatweg naar Amersfoort" wordt aangeduid. Voor de officiële straatnaamgeving in 1911 was deze laatste weg beter bekend als de Rijksweg of Rijksstraatweg. Nu heeft deze weg wel acht namen, om te beginnen bij de gemeentegrens van Soestdijk: Vredehofstraat, Nieuwerhoekplein, Burg. Grothestraat, Van Weedestraat, Steenhoffstraat, Middelwijkstraat, Kerkstraat en Birkstraat. Sommige lezers zullen zich misschien afvragen waarom de Torenstraat ontbreekt in dit rijtje: het oude tracé van de Rijksweg liep over de gehele oude Kerkstraat. Pas in de loop van de vorige eeuw werd de Torenstraat een onderdeel van de weg. Nog veel eerder was vanaf de Kerkstraat de Peter van den Breemerweg de oudste verbinding met Amersfoort. Deze Peter van den Breemerweg was toen bekend als de "Zwarte weg", maar komt ook op oudere kaarten voor als (Oude) Soesterweg.

Op de kaart worden de drie tollen aangegeven: op Soestdijk, in de Birkt en aan de weg naar Soesterberg. Er worden enkele gebouwen genoemd, zoals het gemeentehuis (toen nog gevestigd aan de huidige Van Weedestraat 90), de Rooms-Katholieke kerk in Soest (nu bekend als de Petrus & Pauluskerk), het schoolhuis in de Kerkebuurt, het station (nu bekend als het voormalige station Soestduinen) en de R.K.-kerk en -school te Soesterberg. Er zijn ook enkele huisnamen op de kaart aangegeven: Nieuwerhoek, Bleijendaal, Kampoord en Ossendam.

• Nieuwerhoek was een groot landhuis dat stond aan het Nieuwerhoekplein op de plek van het huidige woon-zorgcentrum Mariënburg.
• Bleijendaal staat op deze kaart verkeerd ingetekend. Het is ingetekend op de boerderij "t Klooster", maar we weten nu dat we "Bleijendaal" kunnen toeschrijven aan de boerderij die gelegen is aan het Kerkpad Zuidzijde nummer 99. Deze boerderij is het enige overgebleven onderdeel van het "versterkt huis" dat in de middeleeuwen in de hoek van de Eemstraat en Lange Brinkweg zou hebben gestaan. Hierboven bij kaart KDN.0001 hebben we al gememoreerd dat Jacob van Gaasbeek de "landheer" geweest is. Dankzij hem hebben wij in Soest het schuttersgilde: "Groot Gaesbeeker Gilde".
• Kampoord te Soesterberg is toevalligerwijs al uitgebreid beschreven in het Winternummer 2019 van dit periodiek, en ik ben voornemens om over de periode 1840-1860 nog wat opmerkelijke informatie te onthullen in een toekomstige editie van dit blad.
• Ossendam zou een boerderijnaam zijn, maar op geen enkele andere kaart of origineel document is deze naam nog gevonden. Dat deze naam nu voortleeft in de straatnamen "Korte Ossendam" en "Ossendamweg" zal historici moeten stimuleren om toch verder op zoek te gaan naar de "Ossendam".

Ten slotte
Dit was een kleine selectie van de kaarten die door mij van een korte beschrijving voorzien is. Archief Eemland beschikt over veel meer kaartmateriaal waarop Soest voorkomt, daterend van de kloostergoederen uit de late middeleeuwen tot de kaarten uit de jaren zestig van de vorige eeuw, waarin voor Soest een explosieve groei ontwikkeld werd. Kortom, er valt nog veel te onderzoeken en te beschrijven.