Van melkventer naar drankslijter

Jan de Mos

Van melkslijter naar drankslijter: de opmerkelijke carriereswitch van Jan van den Breemer

Jan van den Breemer - ook wel bekend als "Jan van Mart" - startte in 1930 een zuivelfabriek, de Speciaal Melkinrichting E.S.M.I. Dit deed hij samen met zijn zoon Johannes Adrianus, die de zaak van zijn vader in de loop der jaren uitbreidde. Het is die ondernemende zoon die in de jaren '5O een opmerkelijke carrièreswitch maakt. Hij start namelijk een eigen distilleerderij: De Naald.

De boerderij van de familie Van den Breemer
Jan "Jan van Mart" van den Breemer (1868-1963) was de zoon van Johannes "Hannes" van den Breemer en Marretje "Mart" Hilhorst. Aan het begin van zijn werkzame leven was hij boer en melkventer. Als melkventer verkocht hij eerst eigen melk, maar later ook melk van boeren uit de omgeving.
Jan trouwde op 8 mei 1897 Soest met Margaretha Geertruida "Greet" van Hofslot (1868-1909), dochter van Adrianus `Hart" van Hofslot en Maria Wantenaar. Uit dit huwelijk werden 9 kinderen geboren, waaronder zoon Johannes Adrianus 'Jan" van den Breemer (1902-1991).

Boerderij Kerkpad NZ 21-23 (Bron: Erfgoedregister gemeentelijke monumenten Soest

Vader Jan had een melkbedrijf, onder andere in een in 1875 gebouwde boerderij op de hoek van het Kerkpad en de Teut, nu de Korte Melmweg. Op die plek stond van oudsher de herberg De Halve Maan, vanaf 1758 in het bezit van de familie Hassink. Daar konden de boeren, als ze met hun tentwagens naar de kerk gingen, paard en wagen achterlaten, om er na afloop van de kerkdienst wat te drinken.

Speciaal Melkinrichting E.S.M.I.
Het ging 'Jan van Mart" voor de wind met zijn melkbedrijf; naast melk werden steeds meer zuivelproducten verkocht. Samen met zijn zoon richtte Jan in 1930 de Speciaal Melkinrichting E.S.M.I. op en kreeg een Hinderwetvergunning voor een zuivelfabriek aan de Korte Melmweg 15.
Alleen de afkorting van de bedrijfsnaam is bekend, maar het zou de "Eerste Soester Melk Inrichting" kunnen betekenen. Dat zou inhouden dat ze met hun boeren melkbedrijf (althans op papier) de concurrentiestrijd met de andere twee melkinrichtingen voor waren: Coöperatieve Melkinrichting De Soester (vanaf 1907) en Zuivelfabriek en Melkinrichting B.E.A.K. (1924).

Advertentie E.S.M.I. 1936 (Soester Courant)

De Hinderwetvergunningen voor de zuivelfabriek over de periode 1930-1942 staan op naam van de zoon Johannes Adrianus van den Breemer. Hij was zeer commercieel ingesteld en begon de waren van de E.S.M.I. in krantenadvertenties aan te prijzen. De eerste advertentie dateert van 13 oktober 1936 in de Soester Courant.
Daarin prijst hij zijn ongeëvenaarde karnemelkse bloempap aan.

----

Recept voor karnemelkse bloempap
Karnemelkse bloempap is een oer-Hollands nagerecht dat in een handomdraai gemaakt is.

Ingrediënten
• 1 liter karnemelk;
• 80 gram bloem;
• Keukenstroop of bruine suiker.

Aan de slag!
1. Breng 900 milliliter karnemelk aan de kook.
2. Roer de bloem en de overige karnemelk tot een papje. 
3. Giet het papje bij de kokende karnemelk in en laat het al roerend een paar minuten doorkoken.
4. Serveer de bloempap in kommen. Voeg wat keukenstroop of bruine suiker toe.

Bron: Bouwhuis.com

----

Uitbreiding assortiment
Behalve melk en kaas werden steeds meer zuivelproducten aan de man gebracht. Daarom wordt het assortiment nagerechten in 1938 uitgebreid tot vier soorten pap, waaronder natuurlijk de oer-Hollandse karnemelkse gortepap en de varianten rijst- en havermout met zoete melk. Het assortiment wordt ook uitgebreid met room- en consumptie-ijs met verse slagroom. En in het seizoen worden ook aardbeien met slagroom verkocht.

Koek en zopie, voorbeeld (Historisch Centrum Leeuwarden - HCL)

De zaken gaan goed en er wordt personeel aangenomen: "een nette loopknecht en goede verkooper". Dus ook van de hulp worden commerciële kwaliteiten gevraagd. In het winterseizoen is er chocolademelk, warm of koud te leveren voor gelegenheden.
Met gelegenheden wordt gedoeld op de koek-enzopietenten bij het schaatsen.

Verbouwing
Vlak voor de Tweede Wereldoorlog werd het pand aan de Korte Melmweg ingericht als melkwinkel. Dit gebeurde na een verbouwing door Peter Beekman uit Soestdijk in opdracht van Jan van den Breemer. Hiertoe werd in de rechterzijgevel een extra deur gemaakt. De boerderij is nu een gemeentelijk monument met als huidig adres Kerkpad NZ 21-23. Het dwarshuis staat met de symmetrische voorgevel evenwijdig aan het Kerkpad, het achterhuis is van het middenlangsdeeltype. In de achtergevel zijn ijzeren rondbogige lichten geplaatst. Aan de binnenzijde van het voorhuis is een tegeltableau met een boeket en schildpadtegels bewaard gebleven. Ook de rookkasten zijn bewaard gebleven op de eerste verdieping.

Melkhandel in oorlogstijd
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de melkhandel onder leiding van de Duitse bezetter sterk gereguleerd. Er werd onder andere bepaald dat de melk niet langer meer direct van de boer aan de gebruikers mocht worden geleverd. Melkveehouders werden gedwongen te kiezen voor de boerderij of zich helemaal te richten op de melkhandel. Veel boeren kozen in de onzekere oorlogstijd voor de voortzetting van de boerderij.

Advertentie van de E.S.M.I. voor gestandaardiseerde melk
Soester Courant 22 november 1940

Verder werden regels voor melk aangescherpt en verder gestandaardiseerd. Melk kreeg een vastgesteld vetpercentage en uit gezondheidspreventie werd de pasteurisatie van melk ingevoerd. Door deze nieuwe regels kon de melkveehouder definitief niet meer betrokken worden bij de verkoop en levering van melk. Van den Breemer speelde hierop in. Hij ging de melk bij consumptiemelkveehouders ophalen en verkocht de gestandaardiseerde melk ook door aan andere melkhandelaren. Om die extra melk te kunnen ophalen werd in januari 1941 personeel gevraagd: "Man met paard en platte wagen voor melkvervoer."

Ook in de oorlogsjaren werd het assortiment nog uitgebreid. Jan werd depothouder voor Nutricia kindervoeding, verkrijgbaar met en zonder bon.
Ter besparing van schaarse boter werd 40 plus smeerkaas aangeprezen: "heerlijk op de boterham". Ook in 1942 was de ouderwetse dikke gortepap nog te verkrijgen, wel op de bon met nummer 191.

----

Recept voor karnemelkse gortepap

Ingrediënten
• 1 liter karnemelk
• 80 g gort
• 40 g bloem • snufje zout

Aan de slag!
1. Was de gort in water en laat uitlekken door een zeef.
2. Doe de gort in een pan met een dikke bodem en voeg de bloem en een snuf zout toe.
3. Roer hier scheutje voor scheutje de karnemelk door, zodat je een dikke gladde pap krijgt.
4. Verwarm de pap op een matig vuur, terwijl je voortdurend roert.
     Let op: laat de pap niet koken! Na ongeveer 5 minuten gaat de pap zich binden.
5. Zet het vuur dan op de allerlaagste stand (gebruik het liefst een vlamverdeler) en roer vervolgens nog 5 minuten.
6. Laat de pap in 45 minuten zachtjes gaar worden. Roer het geheel af en toe nog even door.
7. Serveer op de ouderwetse manier met stroop of suiker.

Tip: Ook lekker met een snufje kaneel en een rijpe banaan die in grove stukken gesneden is.

Bron: Landleven

----

Tot in 1949 wordt de melkinrichting voortgezet. Daarna verschuift het accent geleidelijk naar de E.S.M.I. als ijsfabriek. In 1954 verkoopt Jan zijn tweewielige aanhanger, geschikt voor vervoer van 12 melkbussen, en zoekt ijsverkopers voor een mooie bijverdienste.

Distilleerderij De Naald
In 1950 vindt een opmerkelijke verandering plaats. Zoon Jan heeft kennelijk genoeg van de melk en schakelt, naast de verkoop van ijs in de zomermaanden, over op sterke drank. Hij richt Distilleerderij De Naald op, gevestigd aan de Korte Melmweg 15 in Soest. Niet bekend is waar Van den Breemer zijn kennis op het gebied van sterke drank heeft opgedaan. In een later interview wordt vermeld dat hij het vak na een lange inwerkperiode leerde bij de overname van distilleerderij BENS.

Verder is onduidelijk welke dranken er werden ingekocht, welke onder eigen label werden verkocht en welke er in de kleine distilleerderij zelf werden gemaakt. Dat laatste waren vermoedelijk vooral dranken op basis van ingekochte brandewijn (oorspronkelijk graanalcohol). Door toevoegingen van smaakstoffen (vruchten, schillen, kruiden) konden daarmee allerlei dranken worden gestookt. Met brandewijn en eieren werd ook advocaat gemaakt. Ook bekend zijn natuurlijk de boerenjongens met rozijnen ingelegd op brandewijn en de boerenmeisjes met abrikozen. Oude Soesters herinneren zich de De Naald als een kleinschalige en enigszins amateuristische bedoening in een kleine ruimte achter in het pand. Het voldeed wel aan de eisen en had een vaste klantenkring. De ontheffing voor de Hinderwetvergunning voor de distilleerderij verkrijgt Jan overigens pas tien jaar later in 1964. Met de ijsfabricage is hij dan al gestopt.

Van den Breemer's Wijn- en gedistilleerdhandel
In de beginperiode verkoopt Jan het gedistilleerd niet aan consumenten in Soest. Dat gebeurt pas op 1 november 1968, dan opent hij zijn nieuwe bedrijf V.d. Breemer's Wijn- en gedistilleerdhandel.

Openingsadvertentie 1 november 1968 (Soester Courant)

Naast de distilleerderij is er nu een winkel aan de Korte Melmweg 15-17, inrijden tegenover het politiebureau. Volgens een interview in de Soester Courant bij de opening genoot de enige distilleerderij in Soest daarbuiten al grote bekendheid, vooral in Noord- en Zuid-Holland, Utrecht, Noord-Brabant en in het Gooi. Daarvan zijn overigens geen uitingen in de media teruggevonden. "Hoewel de geweldige opzet van de geopende slijterij-wijnhandel bijna anders doet vermoeden blijft de distilleerderij hoofdzaak."

Filiaal Smitshof
Ondanks de bewering dat de distilleerderij de hoofdzaak zou blijven verschuift de verkoop steeds meer naar de handel in wijn en gedistilleerd. Op 1 december 1970 opent Van den Breemer als vijfde "Smitshof-zaak" een filiaal van zijn wijn- en gedistilleerdhandel. Filiaalhouder wordt H. Dorèl jr. Het beeldmerk van de distilleerderij De Naald verschijnt dan ook in de advertenties.

Advertentie voor Van den Breemer's Slijterijen (Soester Courant 17 mei 1973)

In april 1973 wordt aan de Korte Melmweg een wijnkelder in gebruik genomen. De Soester Courant van 12 april vermeldt: "Met behulp van de vele attributen uit de distilleerderij en de wijnkoperij, met de wijnkelder en het proeflokaal met de bijzonder mooie bar, en dankzij de inventiviteit van het personeel, werd de zaak tot een exclusief geheel ingericht."

Zoon Kees van den Breemer gaat bij zijn vader werken in de slijterij en neemt die later over. Kees werkte als volontair bij De Condor in Leiden, bij Simon Pijper in Amsterdam en de firma Baas in Bosch en Duin. Ook was hij in het bezit van de nodige vakdiploma's en volgde hij een zeer intensieve opleiding aan de Likeurschool in Keulen.

Het einde van drie generaties Van den Breemer
Aan het einde van de jaren '80 kwam een einde aan de drankzaak van Van den Breemer. Toen Kees van den Breemer stopte met de zaak vertrok hij naar Frankrijk. Collega Toon van der Linden nam toen de bestelauto en pompwagen over. Het filiaal Smitshof is nog steeds een drankzaak, nu van Gall8zGall.In 1987 vestigde zich in het voormalige pand van de slijterij aan de Korte Melmweg de machinehandel E.C. Kooyman, een speciaalzaak voor gazonmaaiers en bosbouwmachines. De bedrijfsgebouwen zijn gesloopt en sedert 2005 staat er op dit adres een fraai wit woonhuis.

Andere drankbedrijven: de bottelaars
Rond de oprichting van Distilleerderij De Naald waren er nog twee kleinschalige bottelaars actief in Soest. Zij kochten vaten drank elders in en verkochten dat door in flessen. Dit gebeurde onder andere op de plek van het uit 1625 daterende café Het Klaverblad, toen eigendom van de gelijknamige Amersfoortse brouwerij. In 1890 dreven Christiaan Uijtendaal en zijn vrouw Catharina Heeremans het café. Zij werden opgevolgd door Frederik (Frits) Heeremans en zijn vrouw Willemina Maria Reuvekamp. Zij runden het als koffiehuis "Middelwijk" en hadden een agentschap van de Phoenix brouwerij uit Amersfoort.

In 1921 begonnen Frederik en Willemina een eigen wijnhandel. Zij verloren in dat jaar het agentschap van Phoenixbieren en verkregen later het hoofdagentschap van Drie Hoefijzers bieren. Ze maakten ook hun eigen bessenjenever, net als hun voorganger Uijtendaal. In de zomer stonden de vensterbanken vol potten waarin de bessen aan het gisten waren. Bij een opgraving is nog een oude fles van Uijtendaal teruggevonden.

Ook de zoon van Frederik en Willemina, Ton Heeremans, was bierbottelaar en eigenaar van een limonadefabriek. Hij leverde ook aan andere horecabedrijven. Het pand staat na een aantal grondige verbouwingen sinds 1971 bekend als 't Luykje aan de Steenhoffstraat 47.

Voormalig Koffiehuis Middelwijk (Bron: 't Luykje)

De Electrische Bottelarij en Limonadefabriek
De tweede (bier)bottelarij was van Johannes Martinus (Jan) van der Linden (1877-1947), sinds 1910 eigenaar van café De Tramhalte, gehuwd met Cornelia ten Haaf. Hij begon zijn zaak in 1910 aan de Burg. Grothestraat 6 en had het agentschap van de bierbrouwer de Amstel uit Amsterdam.

Café annex drankenhandel De Tramhalte van J. van der Linden, Burg. Grothestraat 6 in 1920
(Bron: Archief Eemland)

Toen in 1930 de paardentram verdween, en daarmee de halte en de klandizie voor het café, moest hij kiezen voor een vergunning voor een tapperij of slijterij. Hij koos voor dat laatste en begon achter zijn pand een kleine "Electrische Bottelarij en Limonadefabriek". Na zijn overlijden in 1947 werd de zaak voortgezet door zijn vrouw C.M. van der Linden-ten Haaf en zoon Bernardus Johannes "Ben Sr." van der Linden (1910-1995). Zij bottelden geen bier meer, maar limonade en water. De zaak werd omgedoopt tot de Electrische Limonadefabriek, Bron- en Mineraalwateren.

Ben Sr. had sinds 1935 ook al een eigen speciaalzaak in "Bier, Wijn, Bron- en Mineraalwateren" aan de Soesterbergsestraat 49 in Soest-Zuid. Diens zoon Toon van der Linden heeft in 1972 de slijterij aan de Soesterbergsestraat voortgezet en zijn jongere broer Ben van der Linden junior in 1980 die aan de Burg. Grothestraat. Tot aan zijn dood bleef Ben sr. zich met beide zaken bemoeien. De zaak aan de Soesterbergsestraat is in 2012 gesloten (nu: HEMA). De broers waren ook de bedenkers van het lokale kruidenbittertje "Kruukje Melm", maar dat wordt niet in Soest zelf gebouwen.[1]

Illegale praktijken
In oktober 1945 werd door de politie in een perceel aan de Van Weedestraat een geheime jenever-stokerij aangetroffen. Tegen twee personen, D. en C. genaamd, werd proces-verbaal opgemaakt. Van den Breemer was dus niet de eerste en enige (kleinschalige) distillateur uit Soest, maar wel de eerste met een vergunning. Hij was ook niet de eerste drank- en wijnhandelaar in Soest, die eer viel volgens eigen zeggen te beurt aan de Eerste Soester Wijnhandel en Slijterij van Gedistilleerd van S.J.H.C. Kuijper aan de Torenstraat 3a (1925). Soest kent nog wel twee lokale bieren, maar die worden elders gebrouwen: Swarte Os (Cothen) en Knollenbier (Mijdrecht).

Bronnen
• Derks, G.J.M. en Heurneman, WA., Soest in de 17e en 18e eeuw, 2010.
• Het verdwenen beroep van de melkman. (2017, 12 januari). IsGeschiedenis. https://isgeschiedenis.nl/nieuws/het-verdwenen-beroep-van-de-melkman
• Archief HVS, database stambomen: https://stambomen.hvsoest.nl/humogen/
• Erfgoedregister gemeentelijke monumenten Soest: https://www.soest.nl/erfgoedregister-met-gemeentelijke-monumenten;
• Historische krantenarchieven;
• Recepten karnemelkse bloempap en gortepap: www.landleven.nl en bouwhuis.com.

NOOT
[1] In het onlangs verschenen boek over de Soester iconische bedrijven (deel 2) wordt de geschiedenis van slijterij Van der Linden uitgebreid beschreven. Zowel de winkel van Ben jr. (in Soestdijk) als die van Toon (in Soest-Zuid) komen aan bod.