Voorwoord van de redactie

Redactie

Corona: we kunnen er niet omheen. Waar we afgelopen zomer wellicht hoopten dat het ergste achter ons lag, zijn de coronamaatregelen weer terug van weggeweest. Een "avondlockdown", een mondkapjesplicht en een terugkeer van de anderhalve meter: het maakt die donkere winter nog net wat lastiger. Gelukkig verschijnt Van Zoys Tot Soest wél gewoon, corona of niet.

Ik troost mezelf maar met de gedachte dat het niet de eerste keer is dat we dit meemaken als land. Want hoewel dit historische tijden zijn, we hebben in de loop van de jaren vaker te maken gehad met epidemieën en pandemieën. Lepra, polio, de Zwarte Dood, de Spaanse griep: besmettelijke ziekten zijn van alle tijden. Wie de archieven induikt ziet al snel de parallellen met de situatie van nu.

Gesjoemel met vuilbrieven
In de Middeleeuwen werd West-Europa geteisterd door een groot aantal leprabesmettingen. Mensen die ervan verdacht werden lepra te hebben moesten vanaf de 14e eeuw afreizen naar het Haarlemse Leprooshuis om zich te laten onderzoeken — zich te laten "testen", bij wijze van spreken. Verschil met nu is dat niet de gezonde mensen, maar juist de besmette mensen een certificaat kregen, een "vuilbrief". Daarmee had je recht op een plek in een leprozerie en kreeg je toestemming om te bedelen.
Dat laatste maakte zo'n vuilbrief erg gewild bij "normale" bedelaars.
U kunt zich dan ook voorstellen dat er veel werd gesjoemeld met deze bewijsbrieven, net als nu gebeurt met de corona-QR-codes. Sommige leprozen reisden talloze keren naar Haarlem om een nieuwe vuilbrief aan te vragen. De kans dat het eerdere exemplaar voor een flink bedrag verkocht was, was groot.[1]

Het "pokkenbriefje"
Ook in de recente geschiedenis kregen te we maken met besmettelijke ziekten. Denk bijvoorbeeld aan de polio-uitbraken, die tot in de jaren '70 voorkwamen.[2] Of de pokken, die al sinds de Middeleeuwen rondwaarden door het land. Vooral kinderen werden hard getroffen door deze ziekte, die niet voor niets bekend stond als de "Kinderziekte". In de achttiende eeuw werd 40% van de kindersterfte veroorzaakt door de pokken. [3]

In 1796 toonde Engelsman Edward Jenner aan dat een infectie met koepokkenvirus beschermde tegen de pokken. In de jaren daarna werd een vaccin ontwikkeld dat ook in Nederland op grote schaal werd toegepast. Vaccineren was vrijwillig, maar de druk werd wel opgevoerd. Zo besloot de Nederlandse overheid in 1823 om het pokkenvaccin voor kinderen indirect verplicht te stelen. Wie zijn kinderen inschreef op een school moest een bewijs van vaccinatie kunnen overleggen, een zogenaamd "pokkenbriefje". Had je dat niet, dan was een kind aangewezen op thuisonderwijs. Het pokkenbriefje bleef verplicht tot in de eerste helft van de 20e eeuw, zo blijkt uit dit korte krantenknipsel in de Soester Courant. Overigens was er ook destijds de nodige weerstand tegen vaccineren, net als nu.[4]

Tien geboden tegen de Spaansche griep
Bij sommige uitbraken golden adviezen om ziekte te voorkomen. Zo ook bij de Spaanse griep, een epidemie die tussen 1918 en 1920 wereldwijd naar schatting 100 miljoen levens eiste. Op sociale media kwam ik dit krantenknipsel uit het Nieuwsblad van Friesland tegen. Deze "10 geboden tegen de Spaansche griep" zullen deels bekend in de oren klinken, want het mijden van "vergaderingen en uitvoeringen" en het toelaten van "zoveel mogelijk frissche lucht en zonneschijn" zijn adviezen die ook in deze coronatijd gelden. Opmerkelijker is de goede raad aan het einde van het bericht, waarin patiënten wordt geadviseerd "een soepbord vol roode bietensalade" te eten. Het is maar dat u het weet!

Van melkventer naar drankstoker
In dit nummer van Van Zoys Tot Soest leest u — naast mijn bijdrage — niets meer over corona, maar komt u wel recepten tegen. Niet van die heilzame bietensalade, maar van aloude klassiekers als gortepap en karnemelkse bloempap. Gerechten die voor en tijdens de oorlog werden aangeprezen door Jan van den Breemer, eigenaar van Speciaal Melkinrichting E.S.M.I. Jan maakte na de Tweede Wereldoorlog een opmerkelijke carrièreswitch. Hij stapte namelijk over op het stoken van drank. Zijn naamgenoot Jan de Mos schreef een mooi artikel over deze bijzondere baanwissel.

De eerste Heilsoldaat van Nederland
In het artikel van Jan van Steendelaar wordt nog zo'n opmerkelijke overstap beschreven: die van onderwijzer naar Heilsoldaat. Gerrit Govaars sloot zich in 1885 aan bij het Leger des Heils en werd daarmee de eerste Heilsoldaat van het land. Dat leverde een bijzondere carrière op die hem naar tal van plekken in de wereld voerde. Aan het einde van zijn leven zocht hij de rust op in Soest. Genoeg reden voor Jan van Steendelaar om een bijdrage aan Govaars te wijden.

Vier bijzondere kaarten
Na het verhaal over Govaars duiken we de archieven in. Ton Hartman beschrijft in zijn artikel vier bijzondere kaarten van Soest, die in het kader van het project "De Utrechtse schatkamer" werden gedigitaliseerd. Hij vertelt uitgebreid over de details die op deze 19e eeuwse kaarten te zien zijn. En voor wie de kaarten zelf wil ontdekken beschrijft Ton Hartman waar alle beschreven kaarten te vinden zijn.

Buitenplaatsen, tolbomen en een boekbespreking
Van de hand van Jan de Mos is het volgende deel uit de serie over buitenplaatsen. Dit keer beschrijft De Mos de geschiedenis van buitenplaatsen Schoonoord en Colenso. Verder schreef Kees Floor een korte bijdrage over de tolboom op de Veenhuizerweg. In het zomernummer van dit blad kon u lezen dat er tol werd geheven op een aantal wegen in Soest en Soesterberg. Dit gold ook voor de Veenhuizerweg. Maar de aanleg van een nieuwe weg dreigde tolgaarder De Bruijn inkomsten te kosten. Reden voor De Bruijn om een tolboom te plaatsen, tot groot ongenoegen van de mensen die in de aanleg van de nieuwe weg hadden geïnvesteerd. KeesFloor beschrijft in zijn artikel hoe dat conflict afliep.

Tot slot vindt u in dit nummer een bespreking van het nieuwe boek "Zuilen zonder last", leest u meer over de nieuwe tentoonstellingen in Museum Soest en is er uiteraard nieuws van het bestuur. Kortom: genoeg leesvoer om de winter mee door te komen.

Een tipje van de sluier
Overigens had dit winternummer twee keer zo dik kunnen zijn. Voor deze editie kregen we namelijk meer kopij binnen dan we konden plaatsen. Een aantal artikelen is doorgeschoven naar het lentenummer van volgend jaar. In dat nummer leest u onder andere meer over voertuigenpark "De Dump" in Soesterberg, waar na de Tweede Wereldoorlog in beslag genomen voertuigen werden gestald. Ook plaatsen we een artikel over het naoorlogse boerenleven, gezien door de ogen van boer Gerard Hilhorst.

Heeft u nog een artikel of andere bijdrage die geplaatst kan worden in het lentenummer? Stuur deze dan uiterlijk 25 februari 2022 aan redactie@hvsoest.nl. Ik wens u fijne feestdagen en een goed, gelukkig en bovenal gezond 2022 toe!

Namens de redactie,
Lucindavan Ewijk, hoofdredacteur

NOTEN
[1] https://museumvandegeest.nl/historie/
[2] https://www.anderetijden.nl/aflevering/340/Polio-in-Staphorst
[3] https://www.regionaalarchiefalkmaar.nl/verdieping/blog/801-de-strijd-tegen-depokken-de-eerste-vaccinatiecampagne-in-nederland
[4] https://historiek.net/pokkenbriefje-vaccinatiebewijs-inenting-verzet/1 391 98/