Fraude en verduistering bij de Soester Bankvereniging

Andries Schokker

Als zoon van een schilder een eigen bank oprichten. Niet bepaald een voor de hand liggende keuze, maar het is precies wat Johannes Wilhelmus Hendrikus Sukkel deed. Op 1 maart 1929 zag zijn Bankierskantoor Sukkel 8c Co het levenslicht. In zijn vijfjarig bestaan vormde de bank het toneel van een flink schandaal. Alle reden voor Andries Schokker om er een artikel aan te wijden.

In mijn zoektocht naar de geschiedenis van villa De Buitenplaats ('De Noorder-Eng') ging het eigendom van dit buiten van de familie Jansen Eijken Sluijters in 1930 over naar de heer J.W.H. Sukkel. Een nieuw hoofdstuk in de geschiedenis van het pand. Het is een korte periode, maar hij wordt gekenmerkt door bankfraude. En dat in Soest! Bijzonder genoeg om er een afzonderlijk verhaal van te maken.

Spaarzin
Op de lagere school plakte ik zegeltjes met de afbeelding van een bij op een spaarkaart. Tenminste, zo herinner ik het mij, u misschien ook nog wel. Als de spaarkaart vol was volgde de triomfantelijke tocht naar de bank om deze met tien procent extra bij te laten schrijven op mijn spaarbankboekje van de Rijkspostspaarbank. Zo werd mij als kind spaarzin bijgebracht. Toen had ik nog het volste vertrouwen dat mijn spaarcentjes veilig waren en langzaamaan groeiden. Dit vertrouwen heb ik lang bewaard en verdween pas veel later, na faillissementen van bijvoorbeeld de DSB bank. Toen kwam het besef dat banken, groot en klein, om kunnen vallen.

In westerns krijg je het beeld voorgeschoteld van boeven die de bankkluis plunderden. Maar we weten dat banken ook van binnenuit beroofd kunnen worden. Dat laatste lijkt het geval te zijn geweest in ons dorp. Reden om eens een poging te wagen de opkomst en neergang van de lokale Soester Bankvereeniging zo goed als mogelijk te reconstrueren.

De zoon van de schilder Het verhaal begint bij de oprichting van Bankierskantoor Sukkel & Co op de Burgemeester Grothestraat 19 in Soest. Op dat adres woonden Gijsbertus Sukkel (schilder) met zijn vrouw Maria Anna Rothschenk. Zij kregen acht kinderen, waarvan er twee helaas jong zijn gestorven. Van de zes overgebleven kinderen zijn drie zonen gezamenlijk een schildersbedrijf gestart. Eén zoon startte een kleermakersbedrijf, de dochter huwde een timmerman. En Johannes Wilhelmus Hendrikus, de jongste zoon, richtte een bankbedrijf op.

Hoe kwam Johannes Wilhelmus Hendrikus, geboren op 10 januari 1903, aan de ambitie om een eigen bank te beginnen? Dat weten we niet. Hij vloeide in ieder geval niet voort uit een familietraditie. Het adressenboek van 1930 vermeldt nog dat hij kantoorbediende van beroep is. Het is daarmee waarschijnlijk dat hij het vak in de praktijk heeft geleerd.

Dan rijst de vraag: kon iemand zomaar een bank beginnen? Voor deze vraag heb ik onder andere contact opgenomen met De Nederlandsche Bank. Om daar te ontdekken dat er tot aan de Wet Toezicht Kredietwezen (1952) formeel niets geregeld was. Ook het bankboek 1930, een uitgave van De Telegraaf, biedt geen uitkomst. In tegendeel, daarin wordt geklaagd dat ook de grote banken weinig inzage bieden, waardoor een op wetenschap gefundeerd beleid moeilijk realiseerbaar is.

Advertentie voor de Soester Bankvereeniging v.h. Sukkel & Co. in de Soester Courant.
Bron: De Soester, 11 februari 1931.

Het huis van de familie Sukkel aan de Burgemeester Grothestraat.
Bron: archief Eemland.

De oprichting
Om meer te weten over deze zaak heb ik een bezoekje gebracht aan het Utrechts Archief. Daar kon ik de stukken uit het handelsregister van de Kamer van Koophandel Amersfoort inzien. De bank is opgericht op 1 maart 1929 als Bankierskantoor Sukkel & Co. Vennoot was Gijsbertus Sukkel, zijn vader, met de voorwaarde dat alleen Johannes gerechtigd is om te handelen. De zaken lopen goed, want in november 1930 wordt een jongste bediende gezocht. De broer van Johannes, Hermanus (de kleermaker), werd vanaf 19 februari 1931 procuratiehouder met beperkte handelingsbevoegdheid, namelijk alleen voor het filiaal in Soesterberg op de Rademakerstraat 7. Op 15 augustus van dat jaar eindigden zijn werkzaamheden alweer door ontslag. Tegen die tijd is de bank al van naam veranderd. Hij heet nu de 'Soester Bankvereeniging', voor alle bank- en effectenzaken.

Aankoop van De Buitenplaats
Op 30 juni 1931 stapte Johannes in het huwelijksbootje met Geertruida Johanna Wilhelmina Wehmann, geboren 20 juni 1895 in Amsterdam. Zij is de dochter van Frederik Hendrik Wehmann, instrumentenmaker van beroep, en Helena Christina van der Velden. Als getrouwde ondernemer wordt het tijd om de vleugels uit te slaan, met een eigen huis en ruimte voor zijn kantoor. Johannes koopt de villa "Noorder-Eng" / De Buitenplaats. Dat was geen onaanzienlijke aankoop, want hij kocht een villa met koetshuis, stallen en veel grond. Daarvoor moest hij een lening aangaan van f 15.000,- bij de Nederlandse Hypotheekbank te Veendam.

doel om de christelijke waarden tegen het oprukkende communisme te verdedigen. Deze beweging is vanuit Soest uitgegroeid tot een landelijke organisatie met meerdere lokale verenigingen. Oud legerkapitein H.A. Stork was de stuwende kracht achter het Anti Communistisch Verbond. Het was geen politieke organisatie, zij was enkel gericht op het beteugelen van de opkomst van het communisme. Of, zoals een socialistisch blad schamper vermeldde, het gevuld houden van eigen brandkast. Naast zijn activiteiten voor de vereniging vinden we nog een andere bezigheid. In januari 1934 treffen we een artikel aan in De Soester, gericht aan zijn dorpsgenoten waarin door Johannes wordt opgeroepen om deel te nemen aan de exploitatie van een bioscoop/ theater/ concertzaal in Soest.

Meer dan bankzaken alleen
Over wat Johannes buiten zijn werkzaamheden als bankier en medevennoot doet is niet veel terug te vinden, maar wat we vinden is wel bijzonder. Johannes blijkt namelijk mede-initiatiefnemer en penningmeester van een bijzondere vereniging: het Anti Communistisch Verbond. Deze had tot doel om de christelijke waarden tegen het oprukkende communisme te verdedigen. Deze beweging is vanuit Soest uitgegroeid tot een landelijke organisatie met meerdere lokale verenigingen. Oud legerkapitein H.A. Stork was de stuwende kracht achter het Anti Communistisch Verbond. Het was geen politieke organisatie, zij was enkel gericht op het beteugelen van de opkomst van het communisme. Of, zoals een socialistisch blad schamper vermeldde, het gevuld houden van eigen brandkast.

Advertentie van het Anti Communistisch Verbond. Bron: De Soester, 10 september 1932.

Naast zijn activiteiten voor de vereniging vinden we nog een andere bezigheid. In januari 1934 treffen we een artikel aan in De Soester, gericht aan zijn dorpsgenoten waarin door Johannes wordt opgeroepen om deel te nemen aan de exploitatie van een bioscoop/ theater/ concertzaal in Soest.

Oproep tot deelname aan de oprichting van een bioscoop-theater in Soest.
Bron: De Soester, 17 januari 1934.
 

Ten slotte komen we de naam van Johannes nogmaals tegen, en wel in verband met de opening van een confectie- en manufacturenzaak in Soest. In het Amersfoortsch Dagblad van 19 maart 1932 wordt de opening van de zaak aan de Burgemeester Grothestraat llb vermeldt. Het gaat om een vennootschap met twee vennoten, namelijk de gebroeders Hermanus en Johannes Sukkel. Uit de archiefstukken blijkt dat Hermanus van 2 januari 1926 tot 31 december 1967 in het handelsregister staat ingeschreven als kleermaker. Daarnaast stapt hij op 22 februari 1932 samen met broer Johannes dus in de verkoop van confectie en manufacturen. Er zijn twee voorwaarden vermeld: voor alle handelingen is de handtekening van beide vennoten vereist en alle verliezen zijn voor H.J. Sukkel. Hermanus eindigde dit vennootschap vanaf februari 1934, het jaar waarin de Soester Bankvereeniging ten val komt.

Een abrupt einde van de onderneming
Of het kwam omdat Johannes de lat te hoog had gelegd of omdat de economische situatie in Nederland was verslechterd weten we niet. Hoe dan ook Johannes liet zich verleiden tot frauduleuze handelingen en verduistering van geld. Hij liep tegen de lamp omdat hij de aandacht op zich vestigde. Hij viel op met zijn flamboyante levensstijl, waarvan men afvroeg hoe Sukkel deze uitgaven kon financieren. Johannes pronkte met andermans veren en dat gaat vroeg of laat fout.

Berichtgeving over de arrestatie van Johannes Sukkel.
Bron: De Gelderlander, 9 april 1934.

In 1934 wordt Johannes gearresteerd en vervolgd wegens verduistering. Zijn spaarders werden voor 15.000,- benadeeld. Daarvoor belandde Johannes in het gevang. Zijn villa De Buitenplaats werd op 21 juni 1934 geveild voor circa ƒ 14.000,- ten behoeve van de hypotheekbank uit Veendam. De gedupeerde spaarders zagen hun geld niet meer terug.

Op 19 maart 1935 is op basis van het vonnis van de arrondissementsrechtbank van Utrecht het faillissement over de bank uitgesproken. Verbazingwekkend is dat het tot 5 februari 1952 duurde voordat de bank formeel werd uitgeschreven door de kamer. Dit gebeurde pas nadat uit navraag bij de Soester politie bleek dat de bank niet meer actief was.

Hoe het verder ging De vrouw van Johannes, Geertruida, verlaat Soest in 1934 om terug te keren naar Amsterdam. Zij trekt aanvankelijk in bij haar weduwe geworden moeder. Na de hereniging met Johannes wonen ze op diverse adressen in Amsterdam om uiteindelijk te landen op de Pieter Aertszstraat 59, twee hoog. Johannes lijkt zijn beroep als kantoorbediende weer opgepakt te hebben. Zijn naam komen we nog een keer tegen in een politiebericht naar aanleiding van een aanrijding (per fiets).

Tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft Johannes zich in het nest van de NSB gevleid. Naar zijn motieven kunnen we alleen maar gissen. Opvallend is dat hij zich registreert onder een andere naam. In de lijst van NSB-leden van 1941 staat ene Jan Sikkel geregistreerd, met hetzelfde adres en dezelfde geboortedatum. Saillant detail is dat Johannes met deze naamwisseling vermoedelijk ongewild en onbewust de naam van een vooroorlogse communistische activist heeft aangenomen.

Op 18 februari 1975 treffen we in Het Parool een mededeling van het overlijden van G.J.W. Wehmann, echtgenote van J.W.H. Sikkels aan. Er was inmiddels een 's' aan de achternaam toegevoegd, een jaar eerder formaliseerde hij deze naam. Op 11 juli 1983 verhuisde Johannes naar een duplexwoning op de Van 't Hofflaan 85 in Amsterdam. Op 1 november 1990 overlijdt Johannes Wilhelmus Hendrikus Sikkels, voorheen Sukkel. Hij werd 87 jaar oud.

Nawoord
De medevennoot van de Soester Bankvereeniging, vader Gijsbertus, is getuige geweest van de korte geschiedenis van de bank. Advocaten van de gedupeerden hebben vergeefs gepoogd om hem te koppelen aan de gebeurtenis. Duidelijk was dat hij part noch deel had hieraan, ook in juridische zin niet. Gijsbertus overleed in 1941. De kans om dit bijzondere verhaal te duiden via directe nabestaanden, zoals kinderen of kleinkinderen, is helaas niet voorhanden. Zowel Johannes als zijn broer Hermanus zijn, voor zover ik dat kan nagaan, kinderloos gebleven.