Verdwenen Soest: Het Spreukenhuisje

René van Hal

Dit jaar is het 50 jaar geleden dat een bijzondere bezienswaardigheid werd afgebroken. Het Spreukenhuisje lokte veel dagjesmensen naar Soest, maar ook de inwoners zelf genoten van de vele spreuken die op de ingemetselde tegeltjes stonden. In dit artikel een stukje geschiedenis van het Spreukenhuisje aan het Kerkpad te Soest.

In de tweewekelijkse rubriek 'Verdwenen Soest' in de Soester Courant is de Historische Vereniging Soest/Soesterberg altijd op zoek naar achtergrondinformatie bij foto's waar we niets dan wel heel weinig over weten. De rubriek is nog steeds een groot succes en er wordt door lezers veel gereageerd met informatie over typische Soester taferelen.

Het Spreukenhuisje in Soest (Prentbriefkaart HVS-archief)

Het Spreukenhuisje aan het Kerkpad in Soest was zoiets typerends. Dit jaar is het 50 jaar geleden dat het gebouw werd afgebroken. Het Speukenhuisje was zo'n 10 jaar lang een bijzondere bezienswaardigheid die vele dagjesmensen naar Soest lonkte. Het huisje werd ook vaak door de Soesters zelf bezocht, die kwamen genieten van de vele spreuken die op de ingemetselde tegeltjes op de muren stonden.

'De Vlieg-uut' 
Oorspronkelijk was het Spreukenhuisje een stal van een klein boerderijtje, waarvan wordt aangenomen dat het uit 1654 stamde. Na de oorlog was het pand een van de oudste panden in Soest. In 1937 startte de heer J.E. van Hengstum er een rijwiel- en herstelwerkplaats. De heer Van Hengstum woonde zelf aan de Middelwijkstraat nummer 17 en had achter zijn huis ook een loods staan.

Toen de heer en mevrouw Bouwens — Klaar na de Tweede Wereldoorlog op zoek waren naar een nieuwe locatie voor hun aardewerkfabriek 'De Vlieg-uut' konden ze ruimte huren bij de heer Van Hengstum. In de aardewerkfabriek werden bordjes, schalen, flessen, kannen en vele andere aardewerkproducten gebakken die allemaal beschilderd werden bij gelegenheden zoals geboortes, huwelijken en jubilea. Wat landelijk bekend en een groot succes werd was het opnemen van 'spreuken' op de bordjes. Alles werd er trouwens met de hand op de bordjes geschilderd.

Trekpleister
Juist deze spreukenbordjes kregen de bijzondere aandacht van de toenmalige directeur van de 'VVV Soest Vooruit', de heer Surink. Hij zag net als velen dat aan het eind van de week veel bordjes die niet aan de kwaliteit voldeden werden weggegooid. Hij initieerde het plan om die bordjes in de muur van deze stal te metselen. Surink constateerde dat Soest voor de dagjesmensen weinig te bieden had en de stal op deze manier een mooie trekpleister zou kunnen worden. Daarmee werd in 1952 het Spreukenhuisje geboren.

Toen het Spreukenhuisje bekend werd ontstond er grote belangstelling. Door allerlei krantenberichten kreeg het gebouwtje wereldwijde aandacht. Bussen vol met toeristen stopten aan de Middelwijkstraat en gunden hun passagiers een wandeling naar het Spreukenhuisje. Het werden er soms zo veel dat de politie haar handen vol had om de stromen aan bezoekers in de hand te houden. De aardewerkfabriek groeide in omvang. Er verschenen ook bordjes met spreuken in het Engels, later ook in het Duits en Frans en andere talen.
Op het hoogtepunt van haar bestaan waren er 22 werknemers in dienst: kleibereiders, schilders, ovenisten, draaiers, inpakkers, magazijnman e.a.

---

Productieproces aardewerk bordjes en schalen
Wanneer de schaaltjes gedraaid, gedroogd en voor de eerste maal gebakken zijn. worden zij met een spreuk beschilderd. Vervolgens krijgen zij een laagje glazuur en gaan weer de oven in, waar zij een temperatuur van 1060 °C te doorstaan krijgen. Na vierentwintig uur worden zij er uitgehaald en zijn klaar voor de verkoop.

-----

De werknemers van de aardenwerkfabriek (HVS-archief)

De afbraak
Toen in 1963 de heer Van Hengstum met zijn rijwielherstelplaats stopte werd het pand volledig in gebruik genomen door de aardewerkfabriek en werd het bedrijf in het Spreukenhuisje geconcentreerd. Toen in 1970 een van de medewerkers bij een bedrijfsongeval om het leven kwam zijn de heer en mevrouw Bouwens acuut gestopt met het maken van aardewerk in dit pand. Een jaar later is het Spreukenhuisje afgebroken en zijn er drie huizen gebouwd.

De heer en mevrouw Bouwens (HVS-archief)

Tot 1980 is 'De Vlieguut' nog actief geweest met het maken van aardewerk op bestelling. Dat gebeurde middels thuiswerk door voormalige medewerkers. De heer en mevrouw Bouwens zijn tot hun dood in Soest blijven wonen in hun huis aan de Eemstraat.

Kopie op een aanhanger
In 1987 is het Spreukenhuisje opnieuw tot leven gekomen. Buurtvereniging De Schoutenkamp maakte voor de Historische Optocht in het kader van het Landjuweel een mooie kopie van dit Spreukenhuisje op een aanhanger. Het was een van de succesnummers tijdens de Optocht en heeft daarna nog enige tijd gestaan bij de voormalige Oudheidkamer aan de Ferdinand Huycklaan.
Enkele jaren later hebben delen van de kopie een plaats gekregen in Museum Soest, waar op de zolder het Spreukenhuisje en haar geschiedenis onderdeel is van de uitgebreide Soester collectie waarover het museum beschikt. Ook veel spreukenbordjes hebben hier een plaats gekregen en trekken altijd weer de aandacht van de bezoekers aan het Museum Soest.