Farmans op Soesterberg

De eerste serieaankoop van vliegtuigen voor Nederland
Auteur: Dik Top

Toen de Luchtvaart Afdeeling (L.V.A.) van het leger op 1 juli 1913 werd opgericht op Soesterberg, werd het vliegtuig De Brik gehuurd, dat Marinus van Meel daar ter plekke had gebouwd. Spoedig werd deze machine aangekocht en geregistreerd als LA 1. Er waren ook enkele militairen die een eigen vliegtuig hadden. Zij namen daarmee deel aan de legermanoeuvres in september: Leo van Steyn met zijn eigen Farman HF 20 en vaandrig Henri Bakker met een Blériot. Van Meel trad op in zijn tweede of derde Brik, terwijl Van Heyst in de eerste Brik van Van Meel vloog.

Na de Brik I kocht de L.V.A. in Frankrijk drie machines bij de fabriek van Henri Farman, van het type HF 20. Najaar 1913 kwamen ze gedemonteerd en in grote kisten op Soesterberg aan. Ze kregen de registraties LA 2 t/m LA 4. De LA 2 werd op 3 oktober in elkaar gezet en ingevlogen door Van Heyst. Daarna kreeg hij deze toegewezen. De LA 3 volgde op 4 oktober en de LA 4 op 8 oktober. Deze waren voor respectievelijk Willem Versteegh en Louis Coblijn. Coblijn maakte al bij zijn eerste vlucht op 10 oktober brokken. In dezelfde maand nog twee keer. De laatste keer ging hij met zijn machine over de kop. De Brik II kreeg mogelijk e registratie LA 5.

De tweedekker Farman HF 20 had een spanwijdte van 13,65 m (de onderste vleugel was veel korter). De totale lengte was 8,06 m, leeggewicht 360 kg, startgewicht 660 kg, snelheid 165 km/u, vliegbereik 315 km. De motoren waren van de Franse fabriek Gnôme, een 7 cilinder van 60 of van 80 pk. De kuip bood plaats aan twee personen, van wie de vlieger achterin zat. De Brik kreeg later ook zo’n kuip.

In mei 1914 werden bij Farman ook 6 HF 22’s besteld. Daarvan kwamen er op 28 juli twee op Soesterberg aan, samen met motoren van 60 pk. De eerste (LA 6) werd de volgende dag gemonteerd en voorzien van de 80 pk motor van de LA 2. Het tweede toestel was voor de Marine en kreeg een motor van 60 pk en kreeg daarom de registratie M 1 op de kuip. Enige tijd later kwam de M 2 er bij.

De HF 22 verschilde heel weinig van de HF 20. De spanwijdte was met 15,58 m groter en de lengte eveneens: 8,80 m. Het onderstel was versterkt en daarbij waren de opvallende naar voren stekende schaatsen weggelaten.

WO I brak uit op 1 augustus 1914. De laatste vier Farmans waren naar Erquelines in België vervoerd. Eén of twee daarvan kwamen op 2 augustus per trein in Nederland aan. Het kwam goed van pas dat Henri van Steyn op dat moment nog voor zijn opleiding in Genck verbleef. Met de laatste Farman steeg hij daar op 3 augustus op onder geweervuur van Belgische gendarmes en vloog de machine naar Soesterberg. De zes HF 22’s werden LA 6 t/m LA 11.   

De vliegers van de L.V.A. vlogen soms ook op de M 1 van de Marine. Deze was juist gerepareerd, toen het toestel op 1 mei 1915 door luitenant Koppen zwaar werd beschadigd.

Trompenburg in Amsterdam bouwde onder leiding van Henri Wijnmalen 11 HF 22’s in licentie (nummers LA 10 en LA 11, LA 15 t/m LA 21, LA 26 en LA 27). De eerste daarvan, de LA 10 kwam op 5 juni 1915 op Soesterberg aan, de tweede was voor de Marine op Soesterberg. De M 1 van de Marine had in mei de registratie LA 9 gekregen. Waarschijnlijk om deze reden werd de nieuwe machine van Wijnmalen op 30 juli als M 1 ingevlogen.

De aflevering ging met mondjesmaat. De LA 17 kwam op 29 november 1915 op Soesterberg en werd op 18 december bij slecht weer door luitenant Steup ingevlogen. Hij had ca. 6 minuten nodig om tot 500 meter te stijgen. In december volgden de LA 18 en L 19. De LA 20 arriveerde op 28 januari 1916 en de LA 21 op 18 februari. De LA 19 moest al op 24 oktober 1916 worden afgeschreven. Er zijn ook berichten dat de LA 21 de HF 20 was, de machine die eerder eigendom van Leo van Steyn was geweest.

In 1918 werden op Soesterberg de laatste twee Farmans gebouwd, de LA 30 en LA 32 - mogelijk uit onderdelen van afgeschreven toestellen, zoals later ook wel werd gedaan met vliegtuigen van Fokker.

Zoals boven vermeld, werden de vliegers voor de Marine en Koloniën (Nederlands-Indië) de eerste tijd ook op Soesterberg opgeleid. Voor koloniën was er de HF 22 K 1 en vermoedelijk ook nog een K 2, K 3 en K 4. Er was ook een Maurice Farman F 40 met 130 pk motor. Maurice was de broer van Henri Farman, allebei van Britse origine. Dit vliegtuig landde op 26 april 1916 bij Vlissingen er werd geïnterneerd. Het kwam pas op 13 november 1916 op Soesterberg aan en werd dezelfde dag gemonteerd en op 27 november door Van Heyst ingevlogen. Het nummer werd LA 37.

De Telegraaf van 7 maart 1916 gaf een gedetailleerd verslag over de rondvlucht met 9 Farmans die kort daarvoor had plaatsgevonden. De vliegtuigen vlogen van Soesterberg naar Gilze-Rijen. Daar werd opgestegen voor de volgende etappe naar het strand van Scheveningen, waar Van Wulfften Palthe als eerste arriveerde. Als beloning werd zijn Farman omhangen met een lauwerkrans van de fabriek van de fabriek van Wijnmalen. De mannen hadden met sneeuwbuien te kampen en de motoren hadden last van ijsvorming. De laatste etappe ging op maandag 6 maart over Haarlem en Amsterdam terug naar Soesterberg. Daar landden de toestellen in deze volgorde:

1 Coblijn jr. met Daendels in de LA 4
2 Van Wulfften Palthe met A. Cramwinckel in de LA 16
3 Van Heyst met H.A.A. Sitsen in de LA 18
4 Coblijn sr. met ritmeester Hekkema in de LA 10
5 Roeper Bosch met C. Fabius in de LA 7
6 Thomson met A. Plesman in de M 2
7 Steup met G.A. de Braauw in de LA 11

De aankomst van Koppen met Repelaer van Driel in de LA 9 werd niet vermeld.
Versteegh met waarnemer Hardenberg in de LA 3 had pech. Hij moest meerdere keren noodlanden. De laatste keer bij Utrecht.

Na de afloop van de oorlog werden de Farmans met een groot aantal geïnterneerde vliegtuigen aan schroothandelaars verkocht.
Minstens één Farman kwam terecht bij Joop Carley op het vliegveld Ede, die daar behalve zijn vliegtuigfabriek een vliegschool was begonnen.

Foto’s uit de collectie van het NIMH (Nederlands Instituut Militaire Historie)

De eerst geleverde HF 20 met Van Heyst

Vanaf links 5 Farmans

De LA 9 met Koppen als ‘vliegenier’

De LA 168 met Schlimmer

Steup en Van Heyst in de LA 19

De M 2 met Doorman