Dit artikel van auteur E. Heupers is in 1967 gepubliceerd in Neerlands Volksleven
Op 29 mei van het vorige jaar (1965) werd op Randenbroek, te Amersfoort de jaarlijkse correspondentendag gehouden door het Beraad voor het Nederlandse volksleven, onder voorzitterschap van Dr. P. J. Meertens. Ditmaal werd aan de orde gesteld een enquete te houden naar de eet- en drinkgewoonten van de tegenwoordige tijd en het nabije verleden; niet alleen wat betreft de dagelijkse maaltijden, maar ook bij feestelijke- en droeve gebeurtenissen: huwelijk, geboorte, doop en bij overlijden en begraven. Alsmede zouden hierin worden betrokken de bijzondere gerechten (gebak of andere lekkernijen), die werden gegeten op zonen feestdagen en bij bijzondere gelegenheden: b.v. het oogstmaal. Het onderzoek zou zich bepalen tot eigen stad, dorp of streek waar men woonde en in doorsnee slechts naar de eet- en drinkgewoonten van de gewone man.
Voor ons was dit hoofdzakelijk Soest en de nabije omgeving waar de oude bevolking vijftig jaren geleden reeds „van de hand in de tand" moest leven, een gezegde dat zijn betekenis nog niet heeft verloren. Al direkt moet hierop een uitzondering worden gemaakt t.a.v. de meer met aardse goederen gezegende boeren, die genoegen namen met eenvoudige kost, toch af en toe zich de weelde konden veroorloven een stuk vlees van eigen slacht, gezouten of gerookt op „de schuttel" te leggen. Niet zo her gewone volk en de armen, die nooit geen vlees kregen en genoegen moesten nemen met spek. Bij de boeren bakte men bij hoogtijdagen: Oudejaarsavond, Vastenavond en tijdens Kerstmis, wafels, prouwseltjes, pannekoeken
en oliebollen, waar de daggelder en boerenarbeider nooit aan toe kwam, daar de middelen hiertoe ontbraken. [1] Zelf brood bakken was voor vijftig jaar al lang geen gewoonte meer. Het bakken gebeurde in het z.g. „bakhuus", een aan de boerderij aangebouwd of alleen staand gebouwtje, waarin een oven, later een fornuis werd geplaatst. Dit vertrek gebruikte men vroeger als zoemerhuus. Wanneer de koeien in het voorjaar in het land waren gejaagd, de grote voorjaarsschoonmaak achter de rug, dan tr6k het boerengezin in het bakhuis en bleef gedurende de zomer daar wonen. Tegen de herfst wanneer de koude dagen kwamen betrok men weer het „veurhuus" op de boerderij:
Wat ons direkt opvalt is, ten aanzien van de voeding — en de hiermee gepaard gaande eet- en drinkgewoonten — in de laatste decennia een radikale verandering is ontstaan. Was voorheen welvaart en overvloed slechts voor een relatief kleine elite weggelegd, nu is de overvloed aan voedingsmiddelen in ons land bereikbaar voor zeer velen. De uiteindelijke oorzaak moet gezocht worden in onze huidige technische samenleving — die wij mensen van de 20ste eeuw als het ware dag in dag uit beleven en als vanzelfsprekend aanvaarden: het technisch wonder, dat zovele zaken mogelijk maakt — waarvan een vorige generatie nauwelijks durfde dromen.
Wij zien dan tevens, dat door de eeuwen heen, de maaltijd in het denken van de mens een belangrijke rol heeft gespeeld. Bruiloften, geboorten, doop, herdenkingen, het bezoek van gewaardeerde gasten, het waren even zovele aanleidingen om deze feiten met een meer of minder verzorgde maaltijd te accentueren. De maaltijd was en is een dagelijks weerkerende noodzakelijke, plezierige bezigheid; gaarne gebruikt om gewichtige gebeurtenissen in het leven luister bij te zetten. [2]
De lagere volksklassen kregen in het verleden vaak slechts het allernodigste; een karig beetje voedsel was iedere dag hun deel. Velen deden hun maaltijden met alleen aardappelen, roggebrood en boekweitpap; lange tijd het dagelijks menu van de plattelandsbevolking van het gewest Eemland, al zullen hier zeer zeker uitzonderingen op zijn geweest. Roggebrood was speciaal op het platteland geliefd; het was het eerste voedsel van de dag: het ontbijt. Naar behoefte kreeg een ieder een aantal dikke sneden voorgelegd, waarop een weinig boter of reuzel was gesmeerd, waarop men een beetje bruine suiker strooide om het smakelijker te maken. Reuzel liet zo'n „vetachtige smoak" achter. Je kon het haast niet „wegkriege".
Brood heeft vele eeuwen het hoofdvoedsel van een groot deel van de bevolking van ons land gevormd. Brood is zo oud als de beschaving. Zodra de mens zijn voedsel ging bereiden, ontstond begrip voor meelspijs, een begin van brood. Uit primitieve baksels van een prille kultuur groeide het dagelijks brood voor de rnens.[3] Brood was in de middeleeuwen een belangrijk onderdeel van het middageten. [4] In die tijd vormden de broodsoorten een standsonderscheid, was het witbrood voor de rijken en het vuile brood goed genoeg voor de armen.)
In Soest onderscheidde men vroeger naast roggebrood, „rooijeweit" (= bruinbrood), „weitebrood" (= witbrood) en „mikbrood" (= een baksel van half rogge half tarwebloem). De bakker bakte haast niet anders dah roggebroden van zes en twaalf pond, het was het voedsel van alle dag, dat in grote hoeveelheden werd gegeten. Overigens wisten de huisvrouwen met die zware broden wel raad. Een twaalfponder werd recht overeind op tafel gezet en tegen de borst geklemd, waarna er met het broodmes tot halverwege in werd gesneden. Daarna werd het
brood gekeerd en aan de andere kant bewerkt. De vrouw zou niet vergeten over elk nieuw aan te snijden brood met het mes het kruisteken te maken. Te Soest en overal elders in ons land op het platteland werd weinig of geen witbrood gebakken. Wittebrood was voor eénvoudige mensen een ongekende luxe. In Twente maakt men nu nog onderscheid tussen brood en stoet (= roggebrood en witbrood), want ook daar werd weinig witbrood gegeten door het gewone volk. Een bijna vergeten gezegde herinnert hieraan:
Ai'j gin brood meer hebt,
dan mo'j van armood stoet etten.
Dit wil zeggen: wees zuinig met. roggebrood, want als je aan „stoet" moet beginnen kost het je geld.
In veler ogen is roggebrood nog het zinnebeeld van stoere manlijke kracht, integenstelling tot „stoet" welke gelijkgesteld wordt met slap en zwak, zodat deze vorm van brood meet geschikt geacht werd voor zieken en kleine kinderen. Toen de tijden langzamerhand ten gunste veranderden kreeg men zondags een sneedje wittebrood, maar ook maar één sneedje. Krentebrood werd alleen tijdens de Paasdagen gegeten, het was een traktatie, een ongekende weelde voor menigeen. In Soest gaf het de bakker ten geschenke, voor een jaar leverantie van het roggebrood.
Aan roggebrood bleef men overigens de voorkeur geven. „'t Sting in de moag. Je kon d'r meroakels goed op waarke". Vanouds is de bakker de voornaamste voedselleverancier geweest. Van hem verwachtte men het verse brood, elke morgen opnieuw. In de 18e eeuw telde Soest een drietal bakkers en een bakster. Deze laatste genaamd: de Wed. Gijsbert Pronk, wonende „op den Bergh" (= Soesterberg); zij zal het beroep en bedrijf van haar man na zijn dood hebben voortgezet.
Aan de armen wordt roggebrood verstrekt of ontvangen hun rantsoen in natura, hetzij boekweit of rogge. [6]
| Noch betaelt aen Grietje morren twee en twintgh gl negentien Sty: 8 penn: van wegen broodt ten behoeve der armen gelevert |
f 22 - 19 - 8 |
| Den 26 September 1677 betaelt voor Griet Jaep Clas Wegens een half schepel Boeckweijt in haer armoede gedaen |
f 1- 0 - 0 |
| 10 Maert aen Jannitjen ouden hees een Schepel rogge gedeelt |
f 1 - 14 - 0 |
| noch verschoten van malen | f 0 - 2 - 0 |
Het brood dat aan de armen in het algemeen werd uitgedeeld liet in de steden vaak veel te wensen over.[7] Brooduitdeling aan armen en misdeelden vond te Soest nog plaats aan het begin van de 20ste eeuw en duurde voort tot de 1ste Wereldoorlog (1914 - 1918) toen het brood op rantsoen werd gesteld. Een tussentijdse bedeling had plaats wanneer de grote klok van de Petrus en Pauluskerk aan de Steenhoffstraat werd geluid. Dit gebeurde wanneer een rijke boer of boerin werd begraven en het luiden van de grote klok was een zeker teken dat er een brooduitdeling zou volgen na de.teraardebestelling. Dan spoedden de allerarmsten zich met een kruiwagen of ander gerij naar „de aarmeklep", een deur tussen de kerk en de pastorie, waar de zes- en twaalfponders door de armmeester werden uitgereikt aan ieder die hiervoor in aanmerking kwamen. Wanneer een minder met aardse goederen gezegend inwoner het tijdelijke met het eeuwige had verwisseld dan luidde de kleine klok en bleef een brooduitdeling achterwege.
Naast de rogge was boekweit als voedingsgewas voor de toenmalige bevolking van Soest van grote betekenis en behoorde boekweit lange tijd tot het volksvoedsel bij uitnemendheid. Er werd op Den Eg veel boekweit verbouwd waarvoor de talrijke schapen in die dagen de mest leverden. Schapenmest was een eerste vereiste voor de boekweitteelt. Van boekweit werd meelkoek en brij gemaakt, die men voor het volk een goede kost achtte. [8] Burema, de reeds enige keren hier geciteerde auteur schrijft, dat in de 16e eeuw alleen boekweit werd gebruikt in tijden van nood. In 1827 werd het minder gebruikt voor brood, het was zelden goed gebakken. Boekweitpap en/of „boekedemeelsbrie" vormden vroeger meermalen
het ontbijt, zoals ons werd verteld. „Brie" was een gerecht, dat in droge, stijve vorm werd.opgediend, waaraan — als 't even lijden kon — stroop en boter werden toegevoegd. Als moeder een minder royale bui had, kon het gebeuren dat de brij werd aangelengd met te veel water en dan heette het „woater-de-glip"; het glipte nogal schielijk naar binnen, men had er niet de minste moeite mee.
Toch was voor een vijftig, zestig jaren geleden, boekweit inferieur aan rogge en tarwe waar goed en smakelijk brood van werd gebakken. De Soester boekweit was echter zeer gewild en leverde een zwarte korrel met een heldere witte kern. De tegenwoordige boekweit, veelal uit Frankrijk afkomstig, ziet grijs van kleur, evenals het meel, dat na het malen een grauwachtige tint aanneemt.
De meelkoek was een zeer gewaardeerde meelspijs, die hier „reurom" werd genoemd. Wij zullen zien waarom! Eerst werd het meel aangemaakt met „een kwak" water en een scheutje melk. Het beslag mocht niet te dik of te dun zijn, maar zo tussen beiden wat moeder de huisvrouw zo kon zien zonder een kookboek te hebben geraadpleegd, want die bestonden voor haar eenvoudig niet. Na een tijdlang flink geroerd te hebben was het eindelijk zover en werd het deegmengsel overgegoten in een ijzeren pot, die vooraf met reuzel of vet was ingesmeerd om straks het keren makkelijker te maken. Dan hing men de pot aan „Het hoal" boven het open vuur en liet men de koek gaar koken. Dacht de vrouw dat het zover was dan werd de koek in de pot omgekeerd en kwam de onderzijde boven. De koek moest aan beide kanten lichtbruin aangebrand zijn dan was zij pas heerlijk van smaak. De „reurom" werd uit de pot geschud op een schotel en om af te koelen in de kelder of een luchtige plaats gezet. Er werden dikke plakken van gesneden, die tijdens het middag- of avondmaal door moeder werden opgediend. Iedereen kreeg een paar hompen er van op zijn bord.
In de Vastentijd, zes weken voor de Pasen, veranderde het menu. Gewoonlijk kreeg men alleen aardappelen te eten, zonder spekvet of anderszins. Het brood werd droog geconsumeerd, zelfs het schraapseltje boter of reuzel bleef achterwege, terwijl op Goede Vrijdag hetzelfde eten werd opgediend, dan kregen de kinderen een lik stroop op het brood gesmeerd vanwege de komende Paasdagen. Aan de kerkelijke voorschriften werd streng de hand gehouden en alleen bij ernstige ziekte kon het zijn, dat men hiervan wilde afwijken. Vlees en spek werden beslist niet gegeten, wel vis, gerookte haring of bokking. De vis werd aangevoerd door een Spakenburger visserman, die met zijn botter de Eem opvoer tot de bekende losen laadplaats de Kleine Melm. Een omroeper kondigde de komst van het haringschip aan en een ieder die maar benen had om te lopen trok naar de Melm om haring te kopen. Voor slechts drie stuiyers werd men eigenaar van 200 haringen, een zogenaamd „tal" (= 200 stuks).
De vis werd thuis aan „spiele" geregen en in de schoorsteen gehangen om te roken. Bij voorkeur stookte men dan turf en eikeblokken, dan werd de vis goed van smaak en hard. Rommel „sprik of mock", zoals in Soest de uitdrukkingen zijn mocht zolang de haringen in de schoorsteen hingen en nog niet goed waren niet in het open vuur verbrand worden. Moeder lette er gedurig op dat haar lieverdjes deze aardigheid niet uithaalden. Het was zonde van de haring en van.., het geld.
Haring was populair bij iedereen: de gerookte haring, de bokking vooral bij de gewone man. Ofschoon het gebruik in de 18e eeuw wat minder werd, lijkt de haring vooral voor het volk wel van betekenis te zijn geweest.[9]
Op het platteland hield men in het algemeen van stevige kost. „Stampmuus" of „muuspot", zoals men hier stamppot noemt was zeer geliefd. Wanneer de jonge groente van het land kwam kreeg men wel spinazie, sla met papstip (= aardappelwater met wat bloem en spekvet vermengd), te eten, evenals knolgreun (= raapstelen), erwten en platte peters (= tuinbonen). Een speciaal zomers gerecht was „melkmoes", dat volgens Mevr. R. Lotgering-Hillebrand hier en daar in Utrecht voorkomt. [10] In geheel Eemland en het aangrenzende Gelderland (Nijkerk, Barneveld) blijkt echter „melkmoes" bekend te zijn en wordt het gerecht zomers nog wel gegeten, meestal door oude ingezetenen die hiermee opgegroeid en bekend zijn. In het naburig Gooiland kent men „melkmoes" zo goed als niet. Deze oude kost bestaat uit de volgende ingrediënten: karnemelkse gort, rozijnen, „makke mei" (= melde, Atriplex L), kervel (Anthriscus L) en een rookworst of een stuk gerookt spek, het laatste na verkiezing. De één houdt meer van worst, een ander geeft de voorkeur aan rookspek.
Een ander bekend Eemlands één-pot-gerecht is vijfschaft bestaande uit aardappelen, bruine bonen, wortels, uuje (= uien) en zoete appels. Het is een oud Eemlands gerecht dat weinig meer op tafel komt, doch vroeger algemeen door de gewone man werd gegeten. Vijfschaft is geen huspot want daar worden geen appels in gedaan. Verder kent men nog „wortelmuus" bestaande uit aardappelen en alleen wortelen. [11]
Hete bliksem bestaat in Eemland uit: aardappelen met zeute appeltjes. Het schijnt dat in sommige delen van ons land dit gerecht een andere betekenis heeft en hieronder wordt verstaan rijst met appelen. [12] Vroeger teelde men te Soest een bijzonder soort knollen, die niet alleen als veevoeder werden gebruikt maar ook geschikt waren voor menselijke consumptie.
Stamppot van soester knollen was in het najaar wanneer de knollen gerijpt waren een graag gegeten gerecht. Niet zodra waren de knollen rijp of er werd een „muuspot" klaar gemaakt. De knollen mochten lichtelijk aangebrand zijn — een bruine korst moest er aan zitten — dan pas waren ze lekker van smaak. Hoe bekend de Soester knollen in het verleden reeds waren blijkt uit een notitie, die wij vonden in „Den Ontgangh ende Uijtgaaf in het jaar 1680, waar verantwoording wordt gedaan van geleverde knollen.[13]
| Den 11e novembr 1680 aen hr roemswinckel gebracht twe Schepel knollen die hem waren belooft om dat hij wat Patientie soude hebben komt mij daer voor eene gl vier sty |
f 1- 4 - 0 |
Knollen waren in die tijd echter niets bijzonders; zij staan als algemeen voedsel bekend, naast aardappelen, wortelen en koolrapen.
Op zon- en feestdagen werd wel eens ampât gegeten, doorgaans bestond dit maal uit aardappelen en greuntes, hetzij andijvie óf zuurkool uit het vat, de gewone winterkost. Snij- en slabonen werden voor de winter ingemaakt en men at ze zowel „ampât" als doorelkaar.
Om de kleur van de groene bonen uit het yat te behouden kookte men een cent of een vierduitstuk mee. „Blieve de sniebone mooi greun!" Het gezicht wilde ook wat hebben, ofschoon het lang niet overal gebeurde.
Toen reeds waren er huisvrouwen die dit vies en onhygiënisch vonden. Op Maria-Hemelvaart, op Vrouwendag, 2 februari mochten de vrouwen kiezen wat voor eten die dag er op tafel moest komen; zij waren voor één dag de baas. De mannen moesten de afwas doen en andere specifieke vrouwenarbeid. Op 28 december, Onnozele kinderen was het jongste kind heer en meester en bepaalde die wat er gegeten zou worclen. De andere huisgenoten hadden zich hierbij neer te leggen, zonder meer. Het gebruik is al lang niet meer in zwang en verdween omstreeks tegen het einde van de lste Wereldoorlog met zovele andere gebruiken, die vanwege de rantsoenering van levensmiddelen niet meer gehandhaafd konden worden.
Aardappelen vormden in de vorige eeuw het hoofdvoedsel van de arbeidende stand, werden soms zelfs 14 of 21 keer per week gebruikt.
De meer gegoeden aten deze niet zo vaak als de armen, doch ook wel zeer geregeld [14]
Hierop maakte men in Soest geen uitzondering en de hoofdmaaltijd 's middags om twaalf uur bestond hoofdzakelijk uit aardappelen van eigen teelt, met af en toe wat groente er bij. Haast iedere arbeider had een lapje grond bij zijn huis liggen waarin hij aardappels pootte: muuze, roosjes, keulse ballen, waarkers en amerikoanders, allemaal soorten die al lang verdwenen zijn. Amerikoanders werden gebruikt als veevoeder (varkensaardappelen), maar in het voorjaar waren zij geschikt voor menselijke consumptie. Het waren vroegelingen die te vroeg gerooid moesten worden. Liet men de aardappelen zitten dan werden ze te groot en hol van binnen en gebruikte men ze als veevoeder. Eind september, begin oktober begon men met het aardappelrooien. 't Was een luie boer die de aardappels er half oktober nog niet uit had. Te Leersum was het op 18 oktober Ossemarkt, dan moesten „de eerappels d'r uut z'n". De opbrengst was niet zo groot als tegenwoordig, hoogstens kwam er een mand vol uit de roe (= vlaktemaat — landmaat 14 m2), dan was het een goede bouw, doorgaans was de oogst minder. Het was gewoonte de pollen met de greep eerst uit te steken en dan begon men de veldvruchten te rooien, die op/of aan een zweel werden gegooid, d.w.z. achter de rooiers of rooisters vormde zich een lange rij aardappelen over de. akker. Zodra de arbeid was beëindigd werden de aardappelen in manden verzameld en op de wagen geladen, die ze naar de boerderij bracht waar ze op de deel werden uitgespreid om te drogen. Niet alzo te Leusden onder Amersfoort waar struik voor struik werd uitgestoken en direct gerooid en onmiddellijk op grootte en dikte werden gesorteerd. Men onderscheidde: poters, drielingen en kriel. De laatste werden aan de varkens gevoerd, dit was geen menseneten. In Twente kent men de „kriel" onder andere benamingen n.l. „kammezeulkes" of „brödekes". Eerst werden de aardappeltjes in een emmer net water gedaan en schoongemaakt met een klomp, zodat de velletjes er afgingen. Dan werden ze gekookt en later in olie of vet gebraden en vormden ze een graag gegeten gerecht. Het was de traktatie van het jaar. De piepers werden ook nog in een andere vorm gegeten. Te Nijkerk maakte men van aardappelen z.g. „pieperbrood".
De aardappelen werden gekookt en dan fijn gestampt en met meel vermengd. De dikke brij werd dan nogmaals gekookt en zo ontstond de aardappelkoek of „pieperbrood". Was ze afgekoeld dan werden er dikke plakken van gesneden en in de koekepan in olie of vet gebakken. Slechts drie of vier keer kwam er aardappelbrood op tafel, ter afwisseling van de gewone maaltijden. Op de aardappelen was men zuinig en het maken van een aardappelbrood kostte veel aardappels. Zodra de voorraad in de kelder of de kuil minder werd at het gezin gort met stroop en rantsoeneerde men het aardappelenverbruik drastisch.
Karnemelksepap kwam als avondmaaltijd regelmatig op tafel. Er werd meer gebruik gemaakt van karnemelk als van gewone melk, die door de regel werd verkocht aan beter gesitueerden. De plattelandbewoner had het voordeel, dat de melk en karnemelk van betere hoedanigheid waren en daarenboven minder duur dan in de steden. De laatste maaltijd van de dag bestond hoofdzakelijk uit pap, veelal karnemelksegortepap waarin brood werd gebrokkeld of stroop werd gedaan. Riespap, zoetemelksepap kwam minder vaak op tafel. Werd de karnemelk gekookt, dan deed men vooraf een stukje roggebrood in de ketel, „ging 't onheil d'r uur". Karnemelk werd hier het meest gedronken. Een zieke kreeg alleen melk te drinken.
Op Goede Vrijdag at men wel eens „bierpap" van gruttemeel en licht ofdun bier, doch dit is al lang geen gewoonte meer, in deze streken.
Papbeschuut was voor de kleine jongens (baby's) en bestaat uit beschuiten in melk gekookt. Het was vroeger de enigste zuigelingenvoeding van betekenis die men kende; betere voorlichting heeft in onze eeuw de kindervoeding niet onberoerd gelaten en papbeschuut is al lang niet meer de ideale voeding -voor baby's.
Broodpap was wittebrood in melk gekookt en een lekkernij van de eerste rang. voor een veel mindere prijs te koop aanbood. Het kwam niet veel voor dat er oud wittebrood te koop was en het was zeer zeker geen alledaagse kost. Watergruwel: gort met rozijnen en krenten waaraan bessesap is toegevoegd heet hier Friesepap en mag zeer zeker geen lokaal gerecht genoemd worden.
Een „survival" van het oorspronkelijke oogstfeest zoals het hier in Eemland vroeger gevierd werd en gepaard ging met eten en drinken, is het „hooivet", het schenken van een borrel na het bergen van de hooioogst. Er is weinig van het oude gebruik nog over, nu men niet meer is aangewezen op burenhulp en de mechanisatie in het landbouwbedrijf is doorgedrongen. Evenmin ziet men de boer en zijn knechten op het land nog knielen en de pet afzetten als de Engel des Heren werd geluid. Als het Angelus klepte om vier uren in de middag bracht de
vrouw of de meid het vier-uren-stuk naar de mannen op het land, bestaande uit sneden roggebrood met koffie. De Engel des Heren wordt al lang niet meer in Soest geluid en daarmee verdween het vroom gebruik.
Vers vlees werd weinig gegeten, spek verscheen dagelijks op de dis bij de gewone man. Vlees was niet alleen schaars maar veel te duur. Lang niet iedereen kon zich veroorloven vlees te kopen. Alleen de welgestelde boeren beschikten over vlees, ingezouten of gerookt; vers vlees kwam daar ook niet op tafel. De gehele winter tot laat in het voorjaar voedde men zich met pekelvlees.[15] In de slachttijd deed men voor een heel jaar voorraad op en hing de schoorsteen vol, om het te laten roken. Een groot deel ging de kuip in. Aten de boeren zowel
rundvlees als varkensvlees, de kleine man slachtte in het najaar omstreeks november zijn keu. Was het vetprieze achter de rug dan at het gezin twee of drie dagen achtereen vers vlees. Goed spek en varkensvlees was, met mate gebruikt, voor arbeidende en sterke lieden echter een goed voedsel te achten. De rijken aten wel vlees, de boeren in het algemeen meer spek dan vlees, terwijl het volk, zowel in de steden als op het platteland, weinig of zeer weinig vlees en spek kregen. [16]
De gildemaaltijden van het Groot Gaesbeeckergilde van Soest stonden in het verleden niet alleen bekend om de luidruchtige wijze waarop tijdens de teerdagen feest werd gevierd, maar ook omdat er drie dagen lang geschranst en gesmuld went_ Vers vlees, gekookt of gebraden waren er in ongekende hoeveelheden. Niet minder dan drie koeien werden er geslacht, voor elke teerdag één. 's Morgens na de mis in de kerk, kreeg men broodjes belegd met vlees en keis (= kaas). De hoofdmaalrijd bestond uit: groentesoep met veel vlees er in, rijst met grauwe erwten en ,,net zoveul vleis a's je lustte". 't Kon eenvoudig niet op. Na de maaltijd, „'s middags" werden de ketels met overgebleven resten buiten gezet en mochten de armen en kwajongens de ketels leegschrapen. Boze tongen beweerden dat nog lang rookvlees moest hangen in de schoorstenen van leden van het gildebetuur ... en er koeien waren geslacht zonder achterbille. Brij, erwten, vlees en was ineas werden vroeger bij vele gildemaaltijden opgediend. [17]
Sindsdien is er al veel veranderd in de wereld. Gildemaaltijden worden niet meer gehouden, zij hebben plaats gemaakt voor een ingetogener feestviering waar niet zo overdadig meer gegeten wordt. Overigens is het begrijpelijk dat het gewone volk zich op de teerdagen niet onbetuigd liet en men zich te buiten ging aan onmatig men en drinken.
Voeding is thans een onderwerp van studie en voorlichting geworden. Betere hygiënische gewoonten, voedingsvoorlichting, snelle ontwikkeling van de techniek, conservering van levensmiddelen, deden de oude kost snel verdwijnen in onze eeuw, de herinnering hieraan is slechts gebleven. Toch kan de mensengemeenschap het nog steeds niet stellen zonder graan, groenten, vruchten en vlees, haar eerste levensbehoeften, al leeft de huidige mens bij zijn machines" en apparaten.
Naschrift:
Opgave van enige literatuur op het gebied van de voeding en eetgewoonten mochten wij ontvangen van de heer J. A. Baarspul van de Afdeling Volkskunde der Kon. Nederlandse Akademie van Wetenschappen te Amsterdam, waarvoor onze hartelijke dank.
NOTEN:
[1] Zie Neerlands Volksleven, winter 1960-1961, lie jrg. 1, blz. 31-32.
[2] „De vork in de steel". Gids voor de tentoonstelling over de mens en de maaltijd in de loop der eeuwen. Zeister Slot. 2 oktober-10 november 1962.
[3] Fred Thomas en Anton Pieck, „De bakker bakte voort". Jubileumuitgave Calvé Delft.
[4] L. Burema, De voeding in Nederland van de Middeleeuwen tot de twintigste eeuw. Assen. z.j., blz. 72.
[5] „Blank of Bruin" in De Vacature van dinsdag 6 februari 1962.
[6] Oud-Archief Gemeente Soest. no. 114.
[7] L. Burema, a.w. blz. 223.
[8] ibidem.
[9] L. Burema, a.w.
[10] Ieder z'n meug. Smulboek van Nederlandse volksgerechten door R. Lotgering-Hillebrand. Libellen-serie Nr. 93. Baarn. z.j.
[11] Mevr. R. Lotgering-Hillebrand noemt in haar werkje „Ieder z'n meug het Eemlandse gerecht „zeuvenschaft" een benaming die wij nergens zijn tegengekomen. „Vijfschaft" werd gegeten zowel te Soest als Hoogland en Eemnes.
[12]) Mevr. R. Lotgering-Hillebrand, a.w. blz. 27.
[13] Oud-Archief gemeente Soest. no. 114.
[14] L. Burema, a.w., blz. 230.
[15] L. Burema, a.w., blz. 160.
[16] ibidem.
[17] C. H. A. Scholte-Hoek. Het gastmaal en de tafel in de loop der tijden. Elsevierpocket U 28. Amsterdam/Brussel 1965.
Historische Vereniging Soest/Soesterberg
Steenhoffstraat 46
3764 BM Soest
De Historische Vereniging Soest/Soesterberg heeft een ANBI-status.