Dit artikel is eerder gepubliceerd in het Blad "Oud Utrecht", februari 1964
Auteur: E. Heupers
Foto: Grote of Oude Melm te Soest rond 1930
Aan de westzijde van de Eem, onder de gemeente Soest, liggen de melmen: de Grote- en Kleine 'Man, de bekende los- laad- en overzetplaatsen aan die rivier. Als losplaats heeft alleen de Kleine Melm enige betekenis. Als plaats waar schepen warden geladen doen zij geen dienst nicer. Als overzetplaats voor mens .en dier hebben zij zich weten te handhaven ondanks het moderne verkeer.
In jaren '30 met hun langdurige werkloosheid werden er al geen bouwmaterialen meer per schip azingeroerd over de Eem, om aan de Grote Melm te worden gelost, hetgeen vóór die tijd wél het geval was. Ter plaatse werden zij gelost en per vrachtwagen verder getransporteerd. Het vervoer Per schip was goedkoop en de auto had toen nog niet helemaal het monopolie van het vervoer op de weg. Paard en wagen deden het voor minder.
In 1940, bij het begin van de Wereldoorlog lag het bedrijf aan de Grote Melm nagenoeg stil. Niets werd nicer per schip aangevoerd. De kade brokkelde langzamerhand af, raakte in verval en was ongeschikt om als loswal le dienen. Herstel bleef uit en hedentendage bestaat er geen behoefte meer aan een goed geoutilleerde loskade in Soest. De ongeveer een kilometer stroomopwaarts gelegen Kleine Melm is nog in gebruik als losplaats voor grint. Grote grinthopen op de kade kenmerken de Kleine Melm. Venter worden er geen materialen aangevoerd.
De Grote Melm kent nog drukte in de zomer, wanneer hoog opgeladen booiwagens door de pont, als oeververbinding, moeten worden overgezet. Gook in het voor- en najaar heeft zij enige betekenis bij het vervoer van koeien van en naar het weiland, gelegen op de andere oever, onder de gemeente Hoogland, waar Soester boeren hun landerijen hebben liggen. Dagelijks doet de pont dienst, wanneer de koeien gemolken moeten worden en de boeren en hun helpers daartoe worden overgezet. Deze pout is het eigendom van de gemeente Soest. De veerman die de pont bedient en daarnaast een roeibootje heeft voor het vervoer van personen is een gemeentefunctionaris. Meer dan een eeuw was dit kiantje in handen van de familie Butzelaar, die sinds mensenheugenis Op de Groie Melm heeft gewound. Hendrik Butzelaar de voorlaatste veerman, beter bekend onder zijn bijnaam Hendrik-van-Fie. had indertijd het genoegen koningin Wilhelmina in zijn roeibootje de Eem over te zetten toen zij een karakteristiek plekje in de Intuit van De Melm wilde schilderen. Een gebeurtenis die de veerman graag vertelt. Toen de laatste hoer uit dit geslacht van „stiel" veranderde, werd een andere bewoner van de Grote Melin veerman.
Behalve bouwmaterialen voerde men-hier in het verleden turf aan uit het Soesterveen. Dagelijks reden de turfwagens mar de Grote Mein waar de turf werd ingeladen op pramen. die de brandstof transporteerden naar Amsterdam en omliggende plaatsen. Sinds in het Soesterveen geen turf meer wordt gestoken — omstreeks het begin van de 19e eeuw — wordt er vanaf de Grote Melm geen turf meer vervoerd.
Tot 1852 stond er aan de Grote Melm en op andere plaatsen langs de Eem een kalkbranderij. Deze behoorde in eigendom toe aan Gerrit Nieuwland, koopman in Amersfoort, Op 3 januari 1852 verkocht: hij de kalkoven annex lesschuur en gronden voor f 600,— aan Pieter van Roomen landman te Soest. onder voorwaarde dat alle voorhandse gereedschappen, schelpen of kalk welke zich nog in of bij de getransporteerde percelen mochten bevinden het eigendom van de verkoper, en dat deze daarover vrijelijk nu kunnen beschikken. Hiertegenover stond dat de kalkoven" na ontruiming moest worden afgebroken of althans in zulk een staat moest worden gebracht „dat dezelve nimmer of nooit tot eene kalkbranderij zal kunnen of mogen gebruikt worden zonder schriftelijke vergunning van den verkooper. Wat de lesschuur aanbetreft, hiermede kan door den kooper naar welgevallen gehandeld worden." [1]
Zo was voorlopig een eind gekomen aan de periode waarin Soest een bescheiden industrie binnen zijn grenzen had. Pas in onze tijd vestigden zich opnieuw industriëlen in Soest en kreeg de gemeente weer een industrieterrein. Dc kalkbranderij en lesschuur worden vandaag nog gebruikt als varkenshokken en voor stalling van jong vee. In ear lesschuur werd de kalk geblust. Lessen = kalk lessen door toevoeging van water. Een gevaarlijk werkje, dat met de nodige omzichtigheid moest gebeuren. [2]
In de jaren 1684-1687 werden door de toemnalige armneesters van de diaconie der hervormde gemeente van Soest op verschillende plaatsen in het dorp - daar waar blijkbaar veel yolk te samen kwam - „armbussen" neergezet, waar men zijn naastettliefde kon betonen door een penningske te offeren ten behoeve van de armen. In 1686 vinden wij onder „Den Uijtgaaf en den Ontfangh" van genoemde arrnmeesters de volgende posten [3] vermeld:
| de bus tot thomas Carsse by de kerk in de 3 ringen | f : - 14 - 4 |
| Uyt de bus op Soestdijk | f 1 - 3 - 0 |
| op de oude melm tot jan Maesse | f 4 - 2 - 12 |
| tot Mav Barretje d* arme bus | f : - 16 - 4 |
| de Bus tot Valck | f 2 - 5 - : |
Jammer genoeg staat niet genoteerd hoe lang de bussen daar hebben gestaan en op welk tijdstip het geld er uit werd gehaald. Gebeurde dit regelmatig of zo maar willekeurig? Op de Oude- of Grote Melm blijkt de opbrengst het meest le zijn. Wij mogen hieruit gerust concluderen, dat daar veel volk bijeenkwam. Dat het een gaan en komen was van voerlieden en karremannen. Schippers voeren af en aan, dek- en bootknechten zullen de Grote Meln hebben bezocht om er hun werk te verrichten. Zeer waarschijnlijk was er in een van de boerderijen een gelegenheid waar men bier of een borrel schonk, anders zou de armenbus daar niet zijn neergezet. Het was voor de komende en gaande man bedoeld evenals in de bekende pleisterplaats De Drie Ringen waar ook een bus was geplaatst, die echter minder opleverde dan aan de Oude Melm.
In het jaar 1696 goot klokgieter Ringer Peckel te Soest een nieuwe klok voor de toren der hervormde kerk. Het benodigde materiaal werd aangevoerd op de Melm. Hier zal de Kleine Melm bedoeld zijn, daar deze het dichtst bij de Oude kerk is gelegen. Hout, stenen (drie duijsent goudse stenen) werden aangevoerd op de Melm. [4]
Den 29 Maert betaelt
aan Jacob de Backer voort
helpen halen van 5 vrachte
hout van de melm
Aan het einde van de 17e eeuw zijn zowel de Grote- als de Kleine Melm gelijktijdig als los- en stortplaats in gebruik. Joffer Jacoba Victoria Bartolotti schijnt een belangrijk aandeel te hebben gehad in het tot stand komen van een veerhuis aan de Kleine Melm. De muurankers in het nog bestaande veerhuis vormen samen het jaartal 1681, het jaar waarin het veerhuis annex boerderij werd gebouwd.

De Kleine Melm met veerhuis te Soest ca 1800
Met uitzondering van de Oude kerk is dit het oudste bewaard gebleven huis in Soest. Voor enige jaren werd een nieuw gedeelte tegen het oude gebouw aangebouwd, waardoor het aanzien heeft geleden, vooral wanneer men van de andere zijde van de Eem dus van de hooglandse kant het veerhuis nadert. Wel is getracht het nieuw gebouwde in dezelfde stijl te houden, doch oud en nieuw harmoniëren hier niet met elkaar.
Joffer Bartolotti woonde op het huis „Heuvel-en-Daar, op de plaats waar nu het gebouw van de vereniging Trein 8.28 aan de Birktstraat is gelegen. Zij schijnt het leven op de buitenplaats te Soest gesteld te hebben boven het vaderlijk huis aan de Herengracht in Amsterdam. Toen zij al in de veertig was, stapte de joffer eindelijk in het huwelijksbootje en wel met de amsterdamse burgemeester en staatsman Coenraad van Beuningen. Het huwelijk was van korte duur. want reeds na twee jaren moest de bejaarde echtgenoot (66) wegens toenemende verstandsverbijstering onder curatele van zijn vrouw en naaste bloedverwanten worden gesteld. Hij overleed in1692. In 1718 is joffer Bartolotti te Soest gestorven en aldaar begraven. Zij was het die de bouw van een nieuw veerhuis aan de Kleine of Nieuwe Melm mogelijk maakte door financiële steun aan de toenmalige overheid in casu de hervormde kerk van Soest. In de „uitsettingh vant Huysgelt over Soest verschenen Victorsi 1641-1645 c.v., lezen wij: [5]
| Joffr. Jacoba Victoria Barteloiti vande Hoevell opt huys te berg en Daall voor de nieuwe huyzinge opde stort• plaats op de kleyne melm |
f : — 10 — : |
| 1688 Uts.a voor de huyzinge optie stottplaats de kleyne melm |
f : — 10—: |
Het veerhuis bleef tot 1828 eigendom van de hervormde diaconie en werd in dat jaar verkocht aan een zekere Mengs Hornsveld. Nadien verwisselde het talloze malen van eigenaar en even zo vaak van veerman. Deze was niet zoals zijn collega op de Grote Melm in dienst van de gemeente. De functie was hier in particuliere handen.
De nieuwbouw gestimuleerd door een ruime gift van joffer Bartolotti zal zeer een economische reden hebben gehad. Niet dat de ruimte op de Grote MeIm te klein of ongeschikt was geworden, maar omdat de ligging van de Kleine Melan gunstiger lag ten opzichte van het dorp, zal men uitgezien hebben naar een betere outillage.
Het is ook niet uitgesloten dat gezocht is naar een betere verbinding met het naburige Hoogland of was hier reeds een overzet- of doorwaadbare plaats in de Eern, die hoe langer hoe meer betekenis kreeg?
Kooplieden, marskramers en ander rondtrekkend volk hadden somtijds reden de stad Amersfoort te mijden. De weg door Hoogland. komende uit het oosten, was korter dan over Amersfoort voor wie spoedig in Utrecht wilde zijn. Nog altijd is de Kleine Mehn een overzetplaats voor voetgangers en fietsers. Het pontje brengt u voor twintig cent naar de overkant. Op het ogenblik fungeert Willem van de Heuvel of Zwarte Willem als veerman, eigenaar van het oude veerhuis. Op zondagen wordt er druk gebruik van gemaakt daar een gedeelte van de gemeente Hoogland kerkelijk nog onder Soest thuis hoort.
In 1685 worden de klokken in de kerktoren verhangen „alsmede te repareren het belfruid offe het stelwerk daer de klocke op en tussen hangen en sal geschieden op Conditie als volgt:
den aermemer sal alle materialen tot het voors ,werk nodig daer toe moeten leveren, en hij het werk ofte op de klijne mint Alder tot Soest moeten brenger tot sijn eigen costen etc.
Een merkwaardig rapport over Soest uit 1815 licht ons nader in hoe het er in Soest moet hebben uitgezien in het begin van de 19e eeuw.
De burgemeester G. Steijn van Hensbroek kreeg een vragenlijst te beantwoorden„ hem toegezonden door de minister van oorlog. Het departement van de betrokken minister kreeg de taak de delensie opnieuw te organiseren na het vertrek van de franse bezetters in 1813. Het bleek noodzakelijk te zijn van de grond al alle gegevens te verzamelen die voor de landverdediging van belang konden zijn, bij voorbeeld inkwartieringsmogelijkheden, natuurlijke en kunstmatige versterkingen en voorhanden Zijnde vervoerntiddelen. De burgemeester
heeft de vragenlijst op 17 augustus 1815 consciëntieus ingevuld. Bepalen wij ons tot de verkeersverbindingen te water, dan zien wij, dat towel de Grote- als Kleine Mebn worden vermeld.
Communicatie te water — zo zegt het rapport — .is er met Amsterdam en alle steden gekgen aan de Zuiderzee, ook met Amersfoort, langs de rivier de Eem, welke voor geen zware schepen bevaarbaar is." De vrachtvaart wordt uitgevoerd door „de Smakschepen en de gewoone Zwolsche en Amersfoorder Beurtschepen, welke de rivier bevaren." (Smakken of smakseltepen waren tjalkachtige kustvaartschepen met een grote cii kleine mast). „Men rekent. dat de schepen op de rivier de Eem 4,5 voet diepte kunnen laden. Aparte Beurtschepen
of Trekschuiten" varen op deze Gemeente niet ofschoon met de Rivier de Eern vrije toegang tot de Zuiderzee hebbende. Wordende alle goederen met de Amersfoorder Beurtschepen van Amsterdam vice versa varende aangebracht!"
Maar er waren nog andere Verkeersmiddelen te water.
„Aan de groote Melm legt een pondt tot het overzetten van. Paarden en Koeijen, en een kleinder roeischuitje voor voetganger. Idem aan de Kleine Melm heeft men insgelijke een Roei Schuitje voor voetganger om zich de Rivier de Eem te doen overzetten."
Het. departement van oorlog wilde weten of er in de Eetn 's zomers doorwaadbare plaatsen waren- . Het antwoord luidde: „Op 2 plaatsen, als onder isselt, in de omtrek van de plaats genaamd Hogerhorst en onder Middelwijk." De boerderij Hogerhorst is het dichtst gelegen bij de Kleine Melm. De aanduiding „onder Middelwijk" is niet bijzonder duidelijk. Middelwijk was een herenhuis staande aan het Kerkpad omgeven met hoog geboomte. dat van verre al zichtbaar moet zijn geweest. Ter hoogte van dit huis moet dan de doorwaadbare
plaats worden gezocht.
Uit de „Zestiende-Eeuwsche wandelingen door Nederland. Zwerftochten van Pieter Aelmanszoon secretaris van Naarden 1525-1527", door D. Th. Enklaar, Hilversum. 1934 citeren wij:
..Voert zoe scheyden wij vandair en ghyngen toe sanen uuyt Emmenes doer Baren doer den Mellem ..."
De hollandse spionnen komende over de Melinweg lieten zich overzetten of staken te voet de Grote Melm over.
Oude kaarten vermelden deze Melmweg als Molenweg. Dit is niet juist. Voor zover bekend heeft in dit gebied nooit een molen gestaan.
Karel V vaardigde op 6 juni 1555 een belangrijk stuk uit waarin hij de bewoners van Amersfoort en Eemland verplichtte en bevel gaf om de Eem te verdiepen tot de oude bodem van de stad al tot aan de Melm. Hier is de schrijfwijze verandert in „mellem .."
..Onsen lieven en getrouwen die Stadthouder president en luyden van onsen Raide utrecht Saluvt en dilectie. Alzoe ouerlange tonser kennisse gecomen is dat die Rivire van de Eem haer beginsel en oorspronck nemende van uyt de beecken bosen onser stadt van Armersfoort en ...? inder zuyderzee zeer ondiep ende vervult is befunden tusschen de stads van Amersfoort en de mullum ..." [7]
Voordien in 1551 is er sprake van verbetering van de vaargeul tussen Amersloort en de „melluen", in welk jaar de Eem een noodzakelijke verdieping en verbreding onderging*.
"Gepubliceert binnen Amersfoort den 11, Apilis XVcLI
op huyden XXIII en dach in meerte XVc vijftich voir paeschen Soe heeft hem jacob dircxz van danswijck uyt crachte van seecker octroy by key.s Ma.t
(Keizerlijke Majesteit) verleent. verobligeert te volbrengen. tgundt hyer nae volcht.
In den eersten heeft hij Jacob aengenoemen de Reviere gheheeten den Emde, ende die eerde, daer yut komende, op sijnen cost te vooren acht voten ter sijde de canten. ter plaetsen daert hem gelytten zal. beginnen die vooors verdiepinge van der stads an Amersfoort af tot voorby een plaetse geheeten de melluen omtrent Soest adaer de scepen daegelix aenkomende zijn .... [8]
De bekende geschiedschrijver van de stad Amersfoort Abraham van Bemmel duidt de Melm nader aan als liggende bij Kragtwijk.
"maar konden de Schepen die over de Zee gingen, in die tyden evenwel niet vetder de Rivier opkomen als tot de eerste Melm bij Kragtwijk, alwaar dezelve in een daar toe geschikte plaatse of Dokke bleven leggen, terwijl de goederen met kleinder vaartuigen van de Stad af en aan moesten gevoerd worden." [9]
Daar de boerderij Kragtwijk aan de overzijde van de Eem. schuin tegenover de Kleine Melm is gelegen, bedoelt Van Bemmel met zijn eerste Melm, de Nieuwe- of Kleine Melm, die door het maken van dokke of dokken meer geschikt zal zijn gemaakt voor het lossen en overladen in kleiner schepen. Vanuit Amersfoort is de Kleine Melm de eerste. Dokken zullen gegraven inhammen zijn geweest waar een voldoende waterstand aanwezig was om de schepen te kunnen lossen.
De schrijfwijze van het woord meln heeft nogal eens verandering ondergaan, zo hebben wij achtereenvolgens gevonden: melluen, mullum, mellem en melm.Melm is een middelnederlands woord, ook in andere oud-germaanse talen terug te vinden voor droge aarde, droog zand, stof. Verder zou hiermee een droge doorwaadbare plaats in een rivier mee worden aangeduid. De melmen zijn door natuurlijke ophoging en aanspoeling van zand ontstaan. Daarna zal de mens een handje hebben geholpen, door gebruik te maken van deze hoogten als woongelegenheid en als een plaats waar men gemakkelijk de andere oever van een rivier kon bereiken, dus hoge en droge plekken met vastere grond, in een land dat van oudsher drassig en laag gelegen is. [10] Op verschillende plaatsen in ons land vindt men melm(e) in die betekenis: te Kampen, bij Apeldoorn en bij Veenendaal. Een boerderij „De Melm" ligt onder de gemeente Renswoude. In de provincie Groningen lag ook een melm(e), vermoedelijk in de buurt van Ter Apel. In de leenbrief, waarbij de Addinga's uit Wedde
(Westerwolde, provincie Groningen) Opnieuw op 3 augustus 1474 beleend werd door de abt van het klooster Corvey, werd onder de andere bezittingen ook genoemd „de melmen." [11]
De verspreiding en het voorkomen van dergelijke melmen zal vroeger in ons land, met zijn hoogten en laagten langs beekjes en rivieren wel groter zijn geweest dan op het ogenblik, nu slechts een paar gevallen bekend zijn waar de oude benaming zich heeft weten te handhaven. Zoals te Soest, waar de naam wel heel gewoon is, al verbindt men er geen droge aarde of een doorwaadbare plaats meer aan.
Noot
[1] Eigendomsakte in het bezit van de familie Van Roomen te Soest,
[2] Zie: Jaarboekje voor Geschiedenis en Plaatsbeschrijving, 1e jr. 1906.
[3] oud-archief gemeente Soest. no. 121.
[4] Zie: Oud-Utrecht jrg. 1959. blz. 89 es.
[5] gemeente Soest. no. 124.
[6] oud-archief gemeente Soest, no. 182.
[7] W. F. N. van Rootsclaar. Amersfoort. 1ste deel
[8] Van Rootselaar a.w..
[9] A. van Bemmel. Beschrijving van de Stad Amersfoort, Utrecht, 1e dl., blz. 807
[10] De Eembrug, door dr. A. C. J. de Vrankrijker. Baarn, z.j.
[11] Idsinga. Staatsrecht II. p. 408, 409. Cioninger Volksahmtnak 1891. p, 113.; Mededelingen van de heer S. H. Achterop le Amesfoort..
Foto's: Archief Gemeente Soest (Archief Eemland).
Historische Vereniging Soest/Soesterberg
Steenhoffstraat 46
3764 BM Soest
De Historische Vereniging Soest/Soesterberg heeft een ANBI-status.